Vertaalbureau.nl Blog

Stem op Susan!

2009-02-20T23:31:00.005+01:00

UPDATE! Ja, zo lang is het alweer geleden dat ik geblogd heb. Schande niet? Ik beloof beterschap. Maar u kunt dus NIET meer op Susan stemmen, want ze doet dit jaar niet mee, na vorig jaar op een haar na de laatste ronde te hebben gemist. Ze vroeg me dit stukje er af te gooien, maar daar begin ik niet aan. Er staat veel waars in. Terug nu naar 2009.

Eerst even stemmen, dan verder lezen, OK? Susan van den Ende, Senior Project Manager bij Vertaalbureau.nl, schreef zich voor de aardigheid in voor de fd career challenge '09 en overleefde ronde na ronde. Nu wordt ze geacht haar "netwerk in te schakelen" om aan te tonen dat ze zichzelf kan promoten. Het bijbehorende promotiepraatje leest u op haar personal brand slide, die u ziet door op bovenstaande link te klikken.

Als Susan ook deze ronde overleeft, en ik heb er alle vertrouwen in dat ze dat doet, maar variërend op Barack Obama in Florida: het wordt een stuk makkelijker als u meestemt, wordt ze toegelaten tot een mini-MBA op Nijenrode. Dan moet ze nog maar negenenveertig ambitieuze jonge professionals afschudden om de hoofdprijs te winnen: een Executive MBA op Nyenrode.

Tsja. Dan zouden we de komende twee jaar zes keer twee weken zonder Susan zitten. Niet leuk - klanten en vertalers dreigden al vriendelijk hun stem in te trekken als het zou betekenen dat ze Susan moesten gaan missen - maar overkomelijk. Belangrijker is natuurlijk: ziet Susan Vertaalbureau.nl nog wel zitten, als ze eenmaal de grote wereld heeft gezien en alle deuren voor haar openstaan?

Daar heb ik het vandaag met haar over gehad, en ze heeft me ervan overtuigd dat haar hart bij Vertaalbureau.nl ligt. Sommige dingen, zegt ze, vind je nergens anders. Een klein team, waarin iedereen uiterst productief is, omdat alle leden, om Susans motto te lenen, dare to excel. Een zorgvuldig opgebouwd wereldwijd netwerk van freelancers die (uiteraard) hun talen kennen, en intelligent, breed geïnteresseerd, professioneel en ondernemend zijn - een dagelijks plezier om mee te werken. De uitdaging: dat bedrijf groter en sterker maken zonder iets van dat waardevols te verliezen.

Dus wat praat ik nog. Mijn stem heeft ze. Sterker nog: ze heeft er van mij al zes, want ik ben een man van de wereld die op veel computers terechtkan. Dit lijkt oneerlijk, maar vergeet niet: de concurrenten zijn nog veel oneerlijker!

Crisis

2008-12-22T00:39:00.005+01:00

Ja, dat was er in de drukke eerste drie kwartalen van dit jaar bij ingeschoten, het bloggen. En toen in het derde kwartaal de crisis toesloeg, en ook voelbaar bleek in de vertaalwereld, had ik er geen tijd meer voor. Een weblog mag volgens de kenners een fantastische marketingtool zijn, maar als álle leads nú moeten worden opgegevolgd, en als ik aan íedereen met woorden en daden moet duidelijk maken dat Vertaalbureau.nl de beste keus blijft, in voor- en tegenspoed - dan blijft het bloggen er bij inschieten.

Maar in deze vreemde week maak ik tijd, want er zijn genoeg prangende vragen te beantwoorden. En het is er tenslotte de tijd van het jaar voor. Om met de allerprangendste vraag te beginnen:

Hoe erg is de crisis?

Ik heb alleen maar anecdotal evidence, maar daarvan heb ik wel vrij veel:

Onze omzet in het vierde kwartaal was lager dan die in het derde kwartaal, en lager dan die van laatste kwartaal van vorig jaar. En dat terwijl die van de eerste drie kwartalen consistent hoger was dan die van het corresponderende kwartalen vorig jaar.

We krijgen meer aanmeldingen van freelance vertalers dan ooit - enkele tientallen per dag. Ook laten vaste vertalers weten dat ze ruimte hebben voor nieuwe opdrachten. Sommigen van hen zijn zeer trots, en beginnen bij een weekje relatieve rust niet meteen te piepen. Als die vertalers nu zeggen dat ze wel ruimte hebben voor nieuwe opdrachten, betekent dat: Geef mij werk, ik heb niets te doen en ik maak me zorgen!

Een vertaler vertelde ons dat hem was opgevallen dat de opdrachtnummers van vele vertaalbureaus (vertalers werken doorgaans voor verschillende vertaalbureaus) momenteel tergend langzaam oplopen. Krijgt hij aan het begin van de week een opdracht met nummer x, de kans is groot dat als hij begin volgende week weer een opdracht krijgt, het door dat vertaalbureau toegekende nummer (x + 10) of x + 15) is. Dat schiet niet op. Maar bij jullie, zei deze vertaler, valt het nog mee.

Wat hij echter niet wist, is dat bij ons de gemiddelde opdrachtgrootte is afgenomen. De talencombinatie van die vertaler, Nederlands-Engels, is onveranderd populair. Maar er zijn minder meertalige projecten. Geen handleidingen, brochures of websites in 6, 10, 15, 20 talen. Onze klanten lijken slechts te laten vertalen wat er vertaald móet worden. De investeringen blijven achter. En in deze tijden durven wij niet te roepen dat ze een investering in een tientalige mediakit dubbel en dwars terug gaan verdienen.

Het lijkt vrij erg, maar ik herhaal voor de zekerheid nog eens: dit is alleen onze ervaring en wat wij hebben horen zeggen. Er kan veel "self fulfilling prophecy" en onjuiste interpretatie bij zitten: hoe relevant zijn die omzetcijfers statistisch bezien, en hebben vertalers écht minder te doen, of zijn ze anders dan vroeger báng dat ze minder te doen hebben als ze eens een dagje droog staan?

Wat gaan we doen?

Om te beginnen: wat we níet gaan doen, is personeel naar huis sturen, of zelfs maar korter laten werken. We hebben dit jaar ons team met maar liefst drie leden uitgebreid, wat achteraf misschien extravagant lijkt. Maar het zijn mensen die ik niet wil missen, en die onze klanten niet willen missen. Als er iemand op achteruit gaat het komende jaar, ben ik dat. (Ik kan echter ook weer niet toezeggen dat het personeel erop vóóruit zal gaan.)

Wat we ook niet gaan doen is onze freelance vertalers vragen de broekriem aan te halen opdat wij scherper kunnen offreren. We hebben na een aantal vette jaren wel wat ruimte over om eventuele scherpere offertes van onze marge af te laten gaan. Voorlopig tenminste - als de nood aan de man komt, zullen we echt aan onze inkoopprijzen moeten denken.

We zijn dus wel iets scherper gaan offreren. Sommigen van u hebben het al gemerkt. We zijn nooit het goedkoopste vertaalbureau geweest, en dat gaan we ook niet worden - we weten goed wat onze freelance vertalers en ons eigen team waard zijn. Maar een klein beetje ruimte is er wel. We willen onze mensen graag zinvol bezig houden tot er weer betere tijden zijn, en als we daarvoor iets aan onze prijzen moeten doen, dan moet dat maar.

Service, service, service. Als onze vertalers, redacteuren en projectmanagers dan toch iets meer tijd hebben, mogen ze die tijd eindelijk eens gebruiken om onze dienstverlening te perfectioneren. Vertalingen extra nakijken. Eerder leveren. De nazorg geven die onze klanten verdienen. Razendsnel offertes maken voor nieuwe en vaste klanten. Uitleggen wat we doen. Originele oplossingen bedenken.

Wat vinden we ervan?

Daar wil ik nu eens een algemener, filosofischer antwoord op geven, ik hoop dat u dat wilt billijken met Kerst en jaarwisseling voor de deur.

Laat ik me tot mezelf beperken. Ik heb de cijfers nog niet, maar ik zal in 2008 meer verdienen dan tien jaar geleden. Niet gewoon meer, maar véél meer. Veel meer dan nodig is om de inflatie te verslaan, veel meer dan (vind ik) nodig is om het ongemak van het tien jaar ouder worden te compenseren. Veel meer dan waar ik naar alle maatstaven recht op heb. Zou ik in 2009 een kwart in inkomen achteruit gaan - wat ik niet eens verwacht -, dan ben ik nog steeds... rijk. Alles blijft relatief.

Te filosofisch? Die hele crisis máákt filosofisch. Is geld verdienen, en steeds meer geld verdienen, echt een recht? Hebben we elkaar niet jaren gek gemaakt? Ik vraag me de laatste maanden vaak af: waarom vonden we het eigenlijk normaal, elk jaar weer zo veel beter dan het vorige? Laten we onze zegeningen tellen, blij zijn met wat we hebben.

Aan de andere kant: we hebben er al die jaren hard voor gewerkt, en daar mocht wat tegenover staan. Nu blijven we hard werken, maar gaan er andere dingen tegenover staan: een goed gevoel als dingen lukken, meer saamhorigheid, juist ook het idee dat je inkomen verdient.

Iets heel geks, ter afsluiting. Ik ben op een vreemde manier blij dat we op het moment zoveel tekenen van menselijk onvermogen zien. Hoe we, alle waarschuwingen ten spijt, in die crisis blunderden. Hoe opeens aan het licht komt dat mensen die beter moeten weten in een klassiek Ponzi scheme zijn getrapt (wie wil, mag op mijn persoonlijke weblog gaten schieten in mijn stelling dat het met de verliezen daarvan wel meevalt. En hoe onze reactie op alle tegenslagen er een van totale paniek was.

Waarom ben ik daar blij om? Ik denk omdat we eindelijk beseffen dat we niet eindeloos kunnen blijven wegkomen met onze collectieve waanzin. Het moment is gekomen om te bewijzen dat we beter kunnen. Door goed te luisteren en na te denken om wijsheid en holle woorden te onderscheiden, en door ons best te doen de dingen écht beter te maken.

Ik wens de geduldige lezer heel fijne Kerstdagen en een gelukkig 2009!

Er voor gaan

2008-03-09T00:48:00.002+01:00

Een niet onbekende journalist, laten we hem S. noemen, voelt zich niet meer thuis is de fascinerende wereld van de media. Beetje ingewikkeld verhaal. Ik sla een paar stappen over waar ik trouwens veel te weinig van af weet, en kom aan op het moment waarop de journalist Vertaalbureau.nl een mail schrijft waarin hij laat weten dat sinds kort het vertaalvak heeft opgepikt, en vraagt of wij misschien werk voor hem hebben.

Omdat we bij Vertaalbureau.nl S. altijd wel gewaardeerd hebben, willen we hem graag steunen in zijn carrièrewending. Puur eigenbelang, want goede vertalers zijn zeldzaam. En wie kan schrijven en daarbij gewend is productie te draaien en met deadlines kan omgaan, zou zich wel eens, ondanks de wat lichtere vertaalbagage, kunnen ontpoppen als een uitstekende vertaler.

Maar nu komt het erop aan: gáát S. er voor? Want er zijn een paar forse hordes te overwinnen.

Ten eerste: je kunt als vertaler, tenminste, als je verzekerd wilt zijn van een gestage stroom opdrachten, eigenlijk niet meer zonder Trados of desnoods Wordfast of een andere zogenaamde CAT-tool. Je moet in die software investeren; allereerst een pittig bedrag (ik geloof 700 euro tegenwoordig), en flink wat tijd om ermee te leren "lezen en schrijven" - of nog wat extra geld aan cursussen.

Verder moet hij zich afvragen of hij bij al de kennis van politiek, cultuur, recreatie en maatschappelijk werk en bij al zijn schrijfervaring wel voldoende weet van de vakgebieden waarin wij meestal vertalen: technisch (inclusief software), juridisch, financieel, marketing, medisch. Ze vereisen allemaal een bijzondere vorm van gespecialiseerdheid, waarbij een vertaler veel moet weten en zich moet kunnen aanpassen aan het gewenste register. Een journalist heeft zijn eigen stijl.

Tenslotte: hij zal, tenzij hij het commercieel ongelukkige plan volgt boeken te gaan vertalen of televieprogramma's te ondertitelen, net als zuster Immaculata in het bekende gedicht van Gerard Reve nooit zijn naam vermeld zien. Dat was S. wel even anders gewend - meerdere keren per dag kon hij tot voor kort zijn naam in de krant zien, onder zijn eigen stukken en in stukken van anderen. Hij kon over zichzelf op de radio horen praten. Misschien zag hij ook nog wel eens "zijn kop op de tee vee" - dat weet ik niet, ik kijk alleen films.

Goede voornemens

2008-01-02T22:36:00.000+01:00

Allereerst een heel gelukkig nieuwjaar van ons allemaal, hier bij Vertaalbureau.nl! En, hebben we bij Vertaalbureau.nl nog goede voornemens? Jawel, maar ik kan alleen maar voor mezelf spreken. Vooruit maar.

1. Offerteaanvragen opvolgen

Echt opvolgen. Als u een offerte aanvraagt, en u heeft er binnen een werkdag nog geen gekregen, dan belt u mij, afgesproken?

En als ik een offerte maak en u heeft binnen een week niet gereageerd, dan bel ik u. Niet omdat ik denk dat ik u alsnog over de streep kan trekken, als u niet wil. Maar omdat er iets misgegaan kan zijn. De offerte kan in uw spamfilter zitten. U dacht dat uw aanvraag de opdracht al was, en mijn offerte de bevestiging. Of u heeft per ongeluk een offerte van de concurrent geaccordeerd. Al die dingen zijn wel eens gebeurd.

En als geen van al die dingen het geval is, wil ik graag weten waarom u niet akkoord bent gegaan. Waren wij te duur? Te langzaam? Vertrouwde u er niet op dat wij het volgens uw wensen zouden doen? En had een concurrent een beter aanbod dan wij, of ziet u bij nader inzien maar helemaal af van een professionele vertaling? Zolang wij die dingen niet weten, kunnen wij onze service niet verbeteren.

2. Minder vertalen

Waarom vertaal ik eigenlijk nog? Omdat ik van origine vertaler ben, natuurlijk. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. En ik ben een beetje eigenwijs - Russische teksten, en ook veel Engelse teksten en sommige Duitse teksten, vertaal ik eigenlijk liever zelf dan dat ik ze aan een collega toevertrouw. Ik zeg dan dat ik toevallig deze klant het beste ken, dat uitbesteden van zo'n klein vertalinkje niet kosteneffectief is, dat het onderwerp me buitengewoon goed ligt, dat het zo'n haast heeft dat er iemand NU moet beginnen te typen, en die iemand moet ik dan maar zijn...

Maar als directeur van Vertaalbureau.nl is mijn werk ervoor te zorgen dat onze klanten de vertalingen krijgen die ze nodig hebben. Naar alle mogelijke talen, in ingewikkelde formats, met scherpe termijnen. Er moet veel nagedacht, beslist en gemanaged worden.

En, zie boven, ik zou netjes de offertes opvolgen voortaan. Daar heb ik meer dan genoeg werk aan zonder dat ik zelf ook nog eens ga zitten vertalen. Zegt u anders maar gewoon, als het te lang duurt: "Zat u soms weer te vertalen, meneer Van den Berg?" Dan leer ik het misschien wel af.

3. Meer personeel aannemen

Indachtig de joodse vervloeking "Ik wens u veel personeel toe" heb ik jarenlang geprobeerd het team klein te houden. Groter dan vier man (intern natuurlijk, we werken inmiddels met maar liefst 300 freelancers) zijn we nooit geweest. Dit jaar moeten we daar overheen en dat vind ik moeilijk. In zo'n klein team moet het met ieder lid helemaal kloppen.

Ook aan dit goede voornemen mag u me houden. Laat ik even op "je" overgaan, want ik wend me nu tot collega's, en we zijn hier niet zo formeel: ben je een ervaren vertaler Engels-Nederlands of Nederlands-Engels en ben je het eenzame bestaan als freelancer zat, wil je een zeker inkomen en een stimulerende omgeving? Neem dan eens contact met mij op. Ben je letterenstudent en zit je aan het eind van je bachelors- of in je mastersopleiding: een betere stageplek dan bij Vertaalbureau.nl vind je niet snel. Als we het in je zien, kun je zo beginnen. Of weet je wat het is om vertaalprojecten te managen? Over een paar maanden hebben we een vacature. Je mag vast bellen.

4. Chinese les oppikken

Anderhalf jaar geleden, begin september 2006, begon ik Chinees te leren, maar zo in april 2007, halverwege de tweede lessenreeks, moest ik afhaken - te druk, ik moest bijna elke avond werken. En Chinees leren gaat niet zomaar, daar moet je wel wat voor doen zoals het in het oude radiospelletje heette. Je moet er, of in ieder geval, ik moet er, een halfuur per dag mee bezig zijn om in de les niet met je mond vol tanden te staan.

Als ik nu minder ga vertalen en meer personeel aanneem, zou ik misschien weer maximaal 9 uur per dag kunnen werken - en dan is er opeens tijd om mijn Chinees weer bij het begin van de tweede lessenreeks op te pikken.

Ik studeer trouwens aan de Chinese school Amsterdam. Als u in de buurt van Amsterdam woont en één avond in de week tijd kunt maken (plus een halfuur studie per dag dus), moet u beslist overwegen ook te komen. Niet omdat je er iets mee "kunt", maar niets zoveel voldoening geeft als iets moeilijks leren. Het maakt alles wat u doet leuker.

Vier goede voornemens, dat lijkt me meer dan genoeg. Maar een mooi aantal is het niet. Ach, natuurlijk... 5: deze website uitbreiden en verbeteren, en vooral meer bloggen natuurlijk! U hoort nog van me.

Vertalen of redigeren?

2007-12-03T23:10:00.000+01:00

Soms vraagt een Nederlandse klant ons of wij een zelf vertaalde (of bijvoorbeeld: een zelf in het Engels geschreven) tekst even willen nakijken. Wij zijn natuurlijk een vertaalbureau, maar over alleen redigeren doen we zeker niet moeilijk. Wij beschouwen vertalingen als een product waar de klant bij betrokken moet zijn. Meestal betekent dat dat wij vertalen en de klant nakijkt. Maar het kan ook andersom. Beide methoden hebben hun voor- en nadelen.

Als je puur naar de kwaliteit van de uiteindelijke vertaling kijkt, is door ons laten vertalen en zelf nakijken beter dan zelf vertalen en door ons laten nakijken. Hoe komt dat?

Allereerst is het veel makkelijker naar je moedertaal toe te vertalen dan naar een vreemde taal. De freelancers met wie wij werken, zijn in principe moedertaalsprekers. (Zie een eerdere post over uitzonderingen op deze regel.) Taalkundig zijn hun vertalingen helemaal in orde. De zinnen lopen goed. De Engelse, Duitse, Franse, Russische vertaling doet voor het doelpubliek nergens "vreemd" aan.

Daarnaast kent een professionele vertaler veel "trucs". Hij heeft in de loop der jaren door studie, door samenwerking met collega's en vooral met heel veel vallen en opstaan een groot aantal standaardoplossingen ontwikkeld. Van de tekst die hij voor u vertaalt, heeft hij 90 of 95% al eens in de een of andere vorm gezien. Die kan hij op routine vertalen - en daarom kan hij tempo maken. Zijn tijd gaat vooral zitten in de 5 of 10% nieuwe problemen die hij met uw tekst op te lossen krijgt.

Produceert hij daarmee een perfecte vertaling? Nee, en dat staat nog los van de filosofische kwestie of perfecte vertalingen wel bestaan (en de meeste mensen die daar over nadenken weten zeker van niet). Ook op een niet-filosofisch niveau zijn vertalingen zelden perfect. Geen vertaler kent het vak van de klant nu eenmaal zo goed als de klant zelf. Een gespecialiseerde juridische vertaler weet niet evenveel als een advocaat - en al helemaal niet over de zaak waarop de vertaling betrekking heeft. Een vertaler die tevens ingenieur is, weet nog altijd minder over een willekeurig technisch onderwerp dan de schrijver van de tekst.

Maar een professionele vertaling zoals wij die leveren is wel van een niveau waarvan de klant kan zeggen: "Ja, dit ziet er prima uit, maar hier bedoelden we toch waarschijnlijk iets anders te zeggen." Of: "Wij noemen dat in het Engels altijd ..."

Als we zulke feedback krijgen, zijn we altijd blij. Want dit kan de vertaler vaak in een kwestie van minuten verwerken - of uitleggen, als de klant bijvoorbeeld de gebruikte Engelse uitdrukking niet kende. Het resultaat van die feedback is een vertaling die zo perfect is als een vertaling maar kan zijn.

Als de klant zelf vertaalt, en wij laten de vertaling nakijken, is het resultaat kwalitatief toch minder. Om maar bij ons Engelse voorbeeld te blijven: ja, de klant kent zijn vak en de vaktermen die in de doeltaal gebruikt worden. Maar het lukt onze Engelse of Amerikaanse redacteur vrijwel nooit om het Engels van de klant tot het niveau van een moedertaalspreker op te trekken.

Nou ja, het zou kúnnen. Maar dan moet de redacteur evenveel tijd in die tekst stoppen als hij in een vertaling zou hebben gestopt. Dan is de klant even duur uit - en heeft hij daarvoor misschien dagen zitten zwoegen op de vertaling.

Maar zelf vertalen en door onze redacteur laten nakijken kan één groot voordeel hebben. Als uw Engels zo goed is dat u er snel in kunt schrijven, en u vindt het niet erg dat de vertaling herkenbaar blijft als door een Nederlander geschreven, dan verdient deze methode soms de voorkeur. Onze redacteur haalt de onbegrijpelijkheden eruit. U zult verbaasd en misschien geërgerd zijn over het aantal dingen dat hij als "onbegrijpelijk" markeert. Maar als u over uw ergernis heen bent weet u: daar ligt een acceptabele tekst. Voor de helft, en soms maar een kwart van de prijs van een vertaling.

Alleen: probeer ons niet te foppen! Uw Engels moet goed zijn, anders werkt het niet. En u moet het zelf doen. Grijp nooit naar de vertaalcomputer, of hij nu Babelfish, Systran, Google of wat dan ook heet. Wij zien het altijd en dat zou tot daar aan toe zijn als we er tenminste iets mee konden. Maar dat kunnen we niet. Als we het proberen te herstellen zijn we méér tijd kwijt dan aan een vertaling from scratch want het gerommel van de computer is alleen maar hinderlijk.

Moedertaalspreker

2007-11-25T00:29:00.000+01:00

Als wij open sollicitaties ontvangen, schrijven we vaak een mailtje terug waarin we de tamelijk strenge criteria uiteenzetten waaraan vertalers moeten voldoen voordat we werk aan hun uitbesteden. Een daarvan is dat de vertaler moedertaalspreker van de doeltaal moet zijn. De 'doeltaal' is de taal waarnaar vertaald wordt, dus iemand die vanuit het Nederlands naar het Engels wil vertalen, moet het Engels als moedertaal hebben. Voor 'moedertaalspreker' hanteren we overigens een eigen definitie:

Iemand die de betreffende taal sinds zijn kindertijd heeft gesproken, en er middelbaar onderwijs en een hogere opleiding in heeft genoten.

Wij achten die toevoeging van het onderwijs van belang voor vertalers, die niet alleen een vanzelfsprekende mondelinge beheersing van de taal moeten hebben, maar ook moeten beschikken over een brede, "volwassen" woordenschat en op zeker moment stukken op academisch niveau in die taal geschreven moeten hebben.

Overigens zeggen we als het om onze eigen criteria gaat graag met George Orwell (in Politics and the English Language): "Break any of these rules sooner than say anything outright barbarous." Als wij denken dat een niet-moedertaalspreker, dus in het geval van onze vertaling Nederlands-Engels een Nederlandse vertaler, een bepaalde tekst beter begrijpt dan welke moedertaalspreker dan ook - dan vertaalt die niet-moedertaalspreker de tekst, en laten we een Engelse redacteur er nog naar kijken om zeker te stellen dat de tekst zo niet volmaakt van stijl, dan toch in ieder begrijpelijk is - want daar gaat het bijvoorbeeld bij veel technische teksten in de eerste plaats om.

Dit naar aanleiding van een kwestie die heeft gespeeld in een branche die aan onze vertaalbranche verwant is, namelijk die der taaltrainingen.

Een Nederlandse docent Frans achtte zich gediscrimineerd omdat een taleninstituut zijn sollicitatie zou hebben afgewezen omdat hij geen native speaker van het Frans is. Hij diende daarom een klacht in bij de Commissie Gelijke Behandeling. U kunt het bericht hierover lezen in een artikel in de Volkskrant; het volledige oordeel van de Commissie vindt u hier.

Tot onze lichte opluchting stelde de Commissie de man in het ongelijk. Los van het feit dat hij niet aannemelijk kon maken dat hij was afgewezen omdat hij geen moedertaalspreker is, oordeelde de Commissie dat dit criterium "geen rechtstreekse verwijzing naar nationaliteit of nationale afkomst (ras) [bevat]". En dan ben je bij de Commissie Gelijke Behandeling aan het verkeerde adres.

Wat uit het oordeel ook blijkt, is dat het taleninstituut ongeveer dezelfde pragmatische inslag als wij lijkt te hebben. Wij maken af en toe een uitzondering op de moedertaalsprekerregel. Het taleninstituut doet dat nog veel vaker. Want moet je echt een moedertaalspreker zijn om een taal goed te kunnen doceren? Nee natuurlijk, je moet in de eerste plaats een goede docent zijn. Sterker nog: ik krijg de grammatica van een vreemde taal liever door een Nederlander met verstand van zaken uitgelegd. Pas als je op enig niveau spreekvaardigheid krijgt verdient een moedertaalspreker de voorkeur.

Wat in deze zaak verder niet aan de orde komt is het interessante verschijnsel dat, als het om taalcursussen gaat, de klant vaak om moedertaalspreker-docenten vraagt. Dit heeft te maken met het feit dat de vraag naar taalcursussen, anders dan vertalingen, niet uitsluitend worden ingegeven door keiharde behoefte. Er zit een element van fun in. Een werkgever stuurt zijn werknemers niet alleen naar een dure cursus omdat ze keihard hun Frans moeten bijspijkeren. Een taalcursus is vaak een beloning, een secundaire arbeidsvoorwaarde.

Want ga maar na. Als dat keihard bijspijkeren de voornaamste reden was, zou een 50-jarige Nederlandse leraar Frans met een stevige basis in het Nederlandse onderwijs een veel betere keus zijn dan een leuke Française die in rap Frans uitlegt hoe tegenwoordig de Franse mores zijn. Maar voor onszelf willen we niet weten dat het al heel wat zou zijn als we op eindexamenniveau Frans zouden spreken. Wij willen gewoon die leuke Française.

Vertalingen verkopen

2007-10-26T15:31:00.000+02:00

Enkele keren per jaar worden we gebeld door iemand die alleen met mij wil spreken, en dan niet om nieuwe telefoonabonnementen of muisarmvoorkomende polssteunen te verkopen, maar om een partnerschap aan te gaan. Vroeger waren het vaak redactiebureaus, tegenwoordig vooral webbouwers, maar andere achtergronden kunnen ook.

Het idee van de beller is: wij willen onze klanten een breder pakket diensten aanbieden, en vertalingen liggen voor de hand. We hebben veel ervaring met, bijvoorbeeld, het bouwen van meertalige websites, en kunnen onze klanten goed op de voordelen van vertalingen wijzen. Als we dan nog een partij hebben die die vertalingen perfect uitvoert, wordt iedereen er beter van.

In het verleden zijn we regelmatig op dit soort voorstellen ingegaan, en we hebben zelfs de nodige tijd besteed aan het uitwerken van de details (krijgen we een referral met een commissie voor de webbouwer, neemt de webbouwer de opdracht zelf aan en besteedt hij hem tegen gunstig tarief aan ons uit, noemen ze Vertaalbureau.nl of juist niet).

Helaas bleek de wens steeds weer de vader van de gedachte te zijn, want al zijn we soms vrij ver gegaan in de kortings- of commissieregelingen in afwachting van een stroom opdrachten zonder acquisitie, het is er nooit uitgekomen.

De reden is waarschijnlijk dat vertaaldiensten zich domweg niet lenen voor cross-selling. Wie niet al behoefte aan een vertaling heeft, laat zich die niet aanpraten - en anders is hij zo weer weg als hij de eerste prijsindicatie hoort.

En wie ben ik om ze van het tegendeel te overtuigen? Call me a lousy salesman, maar ik kan er niet omheen: onze eigen website is niet eens vertaald. Ik weet heel goed dat dat niet alleen duizenden euro's per taal kost, maar dat die investering er ook pas uitkomt als we ons hele verkoop- en marketingplan aanpassen.

Het verkopen aan klanten die wél weten dat ze een vertaling nodig hebben is al moeilijk genoeg. Vertaalbureau.nl heeft een informatieve website die uitstekend scoort in de zoekmachines, onze medewerkers hebben prettige telefoonstemmen en ik maak offertes op maat. En nog is het niet vanzelfsprekend dat elke aanvraag een opdracht wordt. Geen wonder dat iemand die niet in de vertaalsector thuis is het moeilijk heeft vertalingen te verkopen aan klanten die daar geen behoefte aan hebben.

Vertalen met allure

2007-06-09T22:24:00.000+02:00

Wat ik in veertien jaar in het Engels communiceren, waarbij het helaas regelmatig over gemaakte fouten ging, nooit beseft heb: dat een "error" blijkbaar minder erg is dan een "mistake". Of niet?

Het volgende Kennedy-citaat kende ik nog niet:

This administration intends to be candid about its errors. For as a wise man once said, "An error does not become a mistake until you refuse to correct it." We intend to accept full responsibility for our errors.... We're not going to have any search for scapegoats ... the final responsibilities of any failure are mine, and mine alone.

Het citaat wordt (in langere of kortere vorm) regelmatig geciteerd om Kennedy ten voorbeeld te houden aan anderen - vooral natuurlijk aan president Bush, die geen verantwoordelijkheid voor zijn Irak-fout wil nemen, en al helemaal niet van zins is hem te corrigeren. Ik las het in een column van Michael Shermer in Scientific American, die uitlegt dat corrigeren in dit geval zou betekenen: de situatie niet erger maken dan hij al is door er nog meer geld en mensenlevens achteraan te gooien. Shermer weet echter dat die beslissing onwaarschijnlijk is, omdat Bush het, net als de meeste andere mensen, psychologisch niet aankan dat die geweldige offers helemaal voor niets zijn geweest. Toch moet je dat accepteren. Wat je bij het pokeren in de pot hebt gestopt is niet meer van jou. Als je slechte kaarten hebt moet je je verlies nemen, niet nog meer "investeren" in een steeds onwaarschijnlijkere overwinning.

Maar daar gaat het me nu niet om. Ook niet om de interessante vraag of die 'wise man' uit het citaat Kennedy zelf was. In het algemeen lijkt het aan hem toegeschreven te worden, maar dat kan luiheid of slecht lezen van de citeerders zijn. Een andere toeschrijving die ik vond is aan Grand Admiral Thrawn, waaruit blijkt dat Star Wars niet onderschat mag worden als bron van wijsheid. Maar de meest authentieke kandidaat lijkt me toch O.A. Battista, een vergeten katholieke auteur die echter in 1960, een jaar voor het citaat van Kennedy, mooi wel goed was voor 19.000 "original epigrams", die in 50 kranten in Canada en de VS waren verschenen. Maar dat was dus niet iemand die je met naam en toenaam als bron noemde.

Ik zat dus met de vraag: is een error inderdaad minder erg dan een mistake? Is, laten we zeggen, een error een vergissing (en vergissen is menselijk), terwijl een mistake een (verwijtbare) fout is? Vraagbaken op Internet bevestigen dat niet: zie bijvoorbeeld hier, hier en hier.

Van Dale geeft voor error inderdaad eerst "vergissing", en daarna pas "dwaling, fout, zonde", en voor mistake "fout, vergissing". Maar uit de voorbeelden blijkt dat de woorden qua betekenis inwisselbaar zijn. Je gebruikt ze in verschillende situaties, maar welk woord het wordt, is niet afhankelijk van de ernst van de situatie:

by mistake per abuis, per ongeluk; take someone's umbrella in mistake for one's own iemands paraplu i.p.v. zijn eigen meenemen; make the mistake of speaking too soon de fout begaan voor je beurt te spreken; my mistake mijn fout, ik vergis me; (informeel) and no mistake, there's no mistake about it daar kun je van op aan, en dat is zeker; make no mistake begrijp dat goed

human error menselijke fout; in error per vergissing, abusievelijk; be in error zich vergissen; error of judgement beoordelingsfout; (Bijbel) (realize) the error of one's ways de dwalingen zijns weegs (inzien)

Wacht: the error of one's ways, of, beter nog the error of his ways. Nu praten we! De dwalingen zijns weegs kunnen immers nog gekeerd worden, en wat een mooi Nederlands is dat. Keer je je dwalingen niet, dan zit je pas écht fout.

Deze error, die je dus als "dwaling" zou moeten vertalen, maakt het citaat tot meer dan een ideetje. Het krijgt een bijbelse allure (om niet te zeggen een Star Wars-allure). En je begrijpt meteen waarom je in het Engels "to err is human" kunt laten volgen door "to forgive divine" (een citaat van Alexander Pope, dat echter niet meer als citaat wordt herkend). Probeer dat eens in het Nederlands: "Vergissen is menselijk, vergeven goddelijk." Brrr.

Wat alleen jammer is: Nederlanders gebruiken het woord "dwaling" zo weinig. Het zou me zelfs niet verbazen als jongere generaties het niet meer kennen, als ze niet toevallig rechten studeren. Daarom is de vertaling

Een dwaling wordt pas een fout wanneer je weigert hem te keren

correct, maar onaanvaardbaar hoogdravend, terwijl

een vergissing wordt pas een fout wanneer je weigert hem te herstellen

een onderscheid veronderstelt tussen een vergissing en een fout, dat echter in werkelijkheid niet gevoeld wordt.

(Reminder to self: eens die replica van dat bordje bestellen dat president Truman op zijn bureau had staan:

... ook een mooie om te vertalen.)

Russisch en Chinees leren: de verschillen

2007-02-04T01:03:00.000+01:00

Tijdens mijn eerste les Russisch zei docent Maurits Nederberg (cartsvo emu nebesnoe, zijn Russisch was prachtig en zijn Pools schijnt nog beter te zijn geweest) iets als: "Als we zo meteen het eerste themaatje uit het boek gaan doen, zal je getroffen worden door de lulligheid. De hele methode is lullig. Lullige tekstjes, lullige tekeningetjes. Dat past helaas bij de Sovjet-Unie, dat is in veel opzichten een heel lullig land."

Het was prettig dat meteen te weten. Als studenten konden we daarna smakelijk lachen om de lulligste verhaaltjes - zo was er De schoonheidsprijs (Priz za krasotu), over een lelijk meisje dat een schoonheidsprijs had gewonnen... voor de mooiste schaakpartij!!!!!!

Niets van dat soort grappen in de Chinese methode waar ik nu Chinees uit leer. "Lullig" is voor die methode ook niet het juiste woord. Welk woord zou wel passen? Bedenk het maar, dit is de eerste Chinese tekstje dat ik gelezen heb:

中国大，日本小。

王: 中国大吗?
马: 中国很大。
王: 日本大吗?
马: 日本不大，很小。

Dit plaatje hoort erbij (let ook op de grenzen die in de zee zijn getrokken):

En dit is de Engelse vertaling die de methode geeft:

China is big, Japan is small

Wang: Is China big?
Ma: China is big.
Wang: Is Japan big?
Ma: Japan isn't big, it's small.

Vreemd is, dat er tijdens de lessen eigenlijk geen grappen worden gemaakt over die thema's. Ik kan daar verschillende verklaringen voor bedenken: heterogene, internationale groep, gebrek aan geldingsdrang bij de leden, beleefdheid jegens de Chinese docente, de natuurlijke tolerantie van de wat oudere studenten (en die weer voortkomt uit het gelaten besef dat niets volmaakt is, een besef dat kan overgaan in waardering voor alles wat mensen überhaupt tot stand weten te brengen, inclusief dit leerboek). Maar vreemd blijft het.

Maar vandaag werd het de docente klaarblijkelijk wat te veel. In de officiële vertaling maar weer:

What is the population of China?

Zhang: Let me ask you a question. What is the population of China?
Wang: I don't know, a lot surely!
Zhang: Let me ask you another question, how long are the Yangtze and the Yellow Rivers?
Wang: I don't know, probably very long.
Zhang: So, what do you know?
Wang: I know that the population of Sichuan is very large, that China has a lot of bicycles and that Chinese people eat with chopsticks.
Zhang: Do you know where Confucius' birthplace is?
Wang: In Shandong.
Zhang: What else do you know?
Wang: Shandong is east of Shanxi. Hunan is south of Hubei.

De docente viel over Zhang's "Wat weet je eigenlijk wel?". Ze verzekerde ons dat het als erg onwellevend zou worden ervaren als je die vraag in het echt zou stellen. Ik hoop het maar.

Vertalen met Poetin

2006-10-28T01:12:00.000+02:00

Vladimir Poetins eigen "Yo Blair"-monoloog is leerzaam voor beginnende vertalers en studenten Russisch. Laten we eens kijken.

Nee, eerst moeten we ons afvragen: heeft hij dit echt zo gezegd? Antwoord: ja. De Kommersant, die dit publiceerde, zou inmiddels gesloten zijn als het niet letterlijk van band getranscribeerd was. Daarom is dit onbetwistbaar een uniek stukje spreektaal van een Russische leider die niet beseft dat hij in beeld is.

– Привет передайте своему президенту! Оказался очень мощный мужик! Десять женщин изнасиловал! Я никогда не ожидал от него! Он нас всех удивил! Мы все ему завидуем!

Vertalen maar!

De eerste zin, (ik zal verder de wetenschappelijke transcriptie aanhouden, dat staat minder interessantdoenerig dan Cyrillisch en is korter en ondubbelzinniger dan Nederlandse transcripties:) Privet peredajte svoemu prezidentu! geeft de vertaler geen grote moeilijkheden. Hoewel... Zou Poetin "je" of "u" zeggen tegen Ehud Olmert, premier van Israël? Het -te van peredajte (geef, breng over) hoort bij het persoonlijk voornaamwoord vy, en dat vertaal je normaliter als "u". Maar op de schaal van formeel naar informeel zeggen Russen nog vy waar wij al "je" zouden zeggen. Hoe informeel is Poetin met Olmert? Gelukkig kunnen we het een beetje in het midden houden door hem nog wel "u" te laten zeggen, maar voor Privet peredajte de algemeen bruikbare Nederlandse spreektaalvariant "Doe de groeten" te kiezen, wat gelukkig heel goed kan. Is "jullie", een andere vorm die de kloof tussen "uw" en "je" zou kunnen overbruggen, misschien nog mogelijk? Ik denk het niet... Poetin zegt svoemu, niet vasjemu, en verwijst dus direct naar de relatie tot de aangesprokene. Dus:

Doe de groeten aan uw president!

Die president is uiteraard de wél in moeilijkheden verkerende Moshe Katsav. Wat voor iemand blijkt hij echter volgens Poetin te zijn? Okazalsja očen' moščnyj mužik. Een očen' moščnyj mužik dus. "Moezjiek" vind je als Nederlands woord in de Grote Van Dale, met als verklaring Russische (kleine) boer. Maar in het hedendaagse Russisch wordt het veel vaker in de betekenis van "kerel" of "vent" gebruikt. Werkt allebei, ik moet kiezen en hou het op "kerel". Maar wat doen we met moščnyj? "Machtig" of "krachtig" zijn de vertalingen die zich zouden opwerpen als je geen context had. Maar in dit verband zitten ze de vertaler niet lekker. Ze zijn te ongewoon: een "machtige kerel", een "krachtige kerel" - zeg je dat echt?

Gelukkig hebben we tegenwoordig met het Internet in combinatie met Google het soort corpus onder handbereik waar taalkundigen jarenlang van gedroomd hebben. En verdomd, beide worden gebruikt: "machtige kerel" geeft 153 resultaten, "krachtige kerel" nog altijd 65. Maar ik moet zeggen dat de tekstfragmenten me niet overtuigen. Nee, dan is "flinke kerel" (906 resultaten) een stuk beter. Statistisch nog veel beter is "stoere kerel" (19.100 resultaten), maar naar mijn smaak begint dat te sterk af te wijken van de bedoeling. We laten onze vertaling niet alleen van grote getallen afhangen. "Flink" wordt het.

Okazalsja kan je letterlijk vertalen als "bleek", maar dat zou niet juist zijn. Okazat'sja is een perfectief werkwoord, en een van de dingen die een spreker daarmee kan aanduiden, is dat er sprake is van een toestandswisseling. Katsav leek eerst een kleurloze figuur, maar nu weten we dat hij een flinke kerel is. Wanneer die toestandswisseling precies optrad doet er niet toe, we zijn geïnteresseerd in de huidige situatie:

Blijkt een flinke kerel te zijn!

Nu ik dat zo zie staan, bedenk ik dat "echte kerel" ook goed zou werken. Maar daar is een groot bezwaar tegen: "echt" is de voor de hand liggende vertaling van het heel gewone Russische nastojaščij, en dat zei Poetin niet.

Nu wordt het smeuïg. Elke vertaler weet: een neutrale vertaling bestaat niet, en een vertaling die je zonder nadenken maakt omdat er geen vuiltje aan de lucht lijkt, kan later opeens aanleiding tot misverstanden geven. De volgende zin is te makkelijk om waar te zijn:

Tien vrouwen verkracht!

Niets tegen in te brengen. Ook in het Nederlands is dit de natuurlijkste woordvolgorde. En voor geen van de drie woorden geven de woordenboeken serieus te nemen alternatieven. Tien. Vrouwen. Verkracht. Het probleem is alleen: heeft het woord iznasilovat' dezelfde gevoelswaarde als "verkrachten"? De definities in het Nederlandse en het Russische wetboek van strafrecht ontlopen elkaar nauwelijks. Maar het is me nu te doen om de perceptie van de gemiddelde gebruiker. Zou die ooit gemeten zijn? In de vertaalsector kennen we de zogenaamde connotation check, maar we zijn hier naar iets veel subtielers op zoek. Eigenlijk zou je met enkele honderden Russen en Nederlanders diepte-interviews moeten houden om hier iets gefundeerds over te kunnen zeggen.

Mijn vermoeden is alleen dat waar het woord "verkrachting" bij Nederlanders een associatie met geweld oproept, iznasilovanie voor Russen, althans voor Russische mannen, of in ieder geval voor niet te fijngevoelige types onder de Russische mannen, eerder het pakken van een vrouw zonder al te veel inleiding is. Maar om nu maar in plaats van "verkracht" "gepakt" te gaan gebruiken gaat me weer veel te ver - al kán Poetin hebben gedacht dat Katsav een soort Bill Clinton is, die erbij gelapt wordt door spijtoptantes. Ook een moščnyj mužik trouwens, Clinton, Russische mannen waren weg van hem, en niet om zijn pogingen het Amerikaanse ziektekostenverzekeringsstelsel te hervormen.

Als vertalers moeten we dus erkennen dat er geen bevredigende oplossing is. Niets schrijven kan ook niet. "Tien vrouwen verkracht!" noteren we, wetend dat op het moment dat Nederlandse lezers de vertaling onder ogen krijgen, zij de conclusie zullen trekken dat Poetin seksueel geweld tegen vrouwen flink vindt.

Ja nikogda ne ožidal ot nego is interessant omdat je als Nederlander niet uit jezelf op het idee zou komen ėto (of ėtogo) weg te laten. Dit is spreektaal van niveau, maar wel goed te vertalen - letterlijk, maar niet onhandig:

Dat had ik nooit van hem verwacht!

Je zou, om helemaal het staccato-ritme van deze zinnetjes te handhaven, het woordje "dat" kunnen weglaten. Dat gebeurt steeds meer in het Nederlands, maar vooralsnog weiger ik daar aan mee te doen. Ik vind het ook te posh, te Jellie van Eenennaam. Nee, Poetin mag dan prachtig ėto weglaten, als hij Nederlands sprak zou hij zeker nog een paar jaar "dat" zeggen.

On nas vsech udivil! geeft weer een aspectprobleem. Deze keer ben ik geneigd niet de tegenwoordige tijd, maar het voltooid deelwoord te gebruiken, omdat dat weer heel natuurlijk Nederlands gaat opleveren: "Hij heeft ons allemaal verbaasd!" Hmmm... Ís dit natuurlijk Nederlands? Google is onverbiddelijk: geen resultaten, ook niet als je "allemaal" weglaat. Dat is even sterk. Maar het is volkomen terecht. Ik denk dat ik me liet meeslepen door een verblinding voor normaal gebruik van de moedertaal die vertalers af en toe overvalt. Iets verbaast je, niet iemand.

Je kan dit op verschillende manieren oplossen. Ik wil graag een korte manier, en daarvoor moeten we een Russisch woordje opofferen. Je kan on, "hij", weglaten: "We waren allemaal verbaasd!" Maar beter nog lijkt het me "verbazen" los te laten en door "verrassen" te vervangen. De vrolijke associaties die dat woord oproept passen wel bij de toon van het geheel.

Hij heeft ons allemaal verrast!

De laatste zin is weer makkelijk. My vse emu zaviduem!

We zijn allemaal jaloers op hem!

Alleen die herhaling van "allemaal" komt opeens wat overdreven over. Het Russische vse heeft maar één lettergreep en wordt een zin eerder nog verbogen ook. Dat valt veel minder op. "Allemaal" liever weglaten? Zouden we het missen? Nee, missen zouden we het niet. Maar we laten het staan, want hoe kort het fragment ook is, we hebben al genoeg water bij de wijn moeten doen om er correct Nederlands van te maken. Dan maar iets minder soepel.

Chinees leren 1

2006-10-01T22:36:00.000+02:00

Vakantie voorbij, geen tijd meer om te bloggen, hebben trouwe lezers van deze pagina's misschien gedacht, als ze zo vriendelijk waren na te denken over de redenen van mijn radiostilte. De voornaamste reden daarvoor is echter dat begin september mijn cursus Chinees van start is gegaan.

Het leren van een taal gaat met pieken en dalen gepaard - niet alleen in wat je feitelijk leert, maar vooral ook in je eigen ideeën van wat je leert. Tijdens je pieken denk je: "Jaja, ik begin het te begrijpen, nu zit er schot in, het is nog maar een kwestie van tijd en dan praat ik gewoon mee". Tijdens je dalen: "Zoveel woorden. Zoveel regeltjes, zoveel idioom, zoveel uitzonderingen. Die moet je allemaal op de een of andere manier zien te onthouden. Dit is krankzinnig. Als je bedenkt hoeveel tijd het gekost heeft om het Nederlands op een serieus niveau te beheersen, en dat is dan mijn moedertaal, die ik dagelijks spreek."

Hoewel ik momenteel met mijn Chinees beslist niet in zo'n piek zit - laten we wel wezen, ik heb na een les van 2,5 uur kramp in mijn kaken zoals ik dat na mijn trouwdag van een hele dag grijnzen had, dat lijkt me toch een teken dat het nog niet vlot gaat - ben ik wel behoorlijk manisch. Ik pak naast mijn cursusmateriaal de boeken erbij die ik eerder had gekocht voor pogingen tot zelfstudie, wil alles dubbelchecken en probeer karakters te schrijven die ik nog helemaal niet hoef te kennen. Ik luister te pas en te onpas naar de cd.

En vooral: ik voel me schuldig als ik mijn schaarse vrije tijd níet gebruik om Chinees te leren. Een korte post derhalve.

Vertalen voor principiëlen

2006-09-02T15:12:00.000+02:00

Aardige kerel, die Alexander Stubb, Fins lid van het Europees Parlement. Goed, hij hangt de clown uit en heeft het extreem met zichzelf getroffen, maar op zijn ideeën is niets aan te merken. Hij maakt zich boos over de principiële taalstandpunten van veel Europese politici. Mijn aandacht werd op hem gevestigd door een bericht over geldverspilling door onnodige en zelfs ongebruikte tolkdiensten.

Het leuke is dat Stubb, om zijn belangrijkste argument onontkoombaar te maken, bereid is zijn tegenstanders op allerlei andere punten gelijk te geven. Waar het nu om gaat is dat van de vertaalkosten 16% opgaat aan tolken die duimen zitten te draaien, omdat hun diensten op het laatste moment geannuleerd werden of omdat de parlementsleden voor wie ze bestemd waren domweg niet op kwamen dagen.

Hij wil niet tornen aan het belang van vertalingen - al voel je aan zijn generositeit dat ze ook op dat punt wellicht nog niet van hem zijn:

With 21 official languages in the EU institutions, interpretation eats up less than one percent of the total bloc's budget and Mr Stubb comments, "if that's what it takes for us to understand each other in a sensible way, let's go ahead and pay for it."

Stubb vertegenwoordigt het minderheidsstandpunt dat taal een communicatiemiddel is, en niet een uiting van culturele diversiteit. Hij is grootgebracht met Fins en Zweeds, maar spreekt vloeiend Engels en Frans en bedient zich op officieel niveau alleen van die laatste twee talen. Over het idee dat je in het Europees Parlement je moedertaal moet kunnen spreken is hij ook weer tamelijk genereus, al is hij het er niet mee eens:

We can say that we are communicating with the people back home even when speaking in the European Parliament and of course that's part of it, but I also think that in order for us to have an interesting and lively debate, it's better to communicate in a language which can be understood by most people.

Stubb benadrukt echter de verantwoordelijkheid van de kant van de parlementsleden, die nu in het wilde weg tolken laten aanrukken terwijl ze vaak al weten dat ze er die dag helemaal niet zullen zijn. En een tolk kost in het Europese Parlement, waar lange dagen gemaakt worden en naar Straatsburg moet worden gereisd, maar liefst 1500 euro per dag.

Wat Stubb niet kan zeggen, en daarom zeg ik het: de voorvechters van het behoud van meertaligheid is het niet echt te doen om de culturele diversiteit. Een parlementslid dat een tolk à 1500 euro per dag bestelt voor een vergadering waarbij hij vrijwel zeker niet aanwezig zal zijn, vertoont een aapachtige geldingsdrang, vergelijkbaar met die baas van de UWV die een kantoor liet inrichten voor een bedrag waar je een solide huis van kon kopen. Ze hebben het helemaal niet nodig, maar ze willen laten zien dat ze er zijn.

Verder past dit gedrag bij de door Karel van het Reve besproken opinion chic dat je niet over je mag laten lopen:

[A]ls iemand je vraagt enige macht, enig bezit, enig privilege, enig geld, enig voordeel, enig recht prijs te geven, dan moet je je daartegen uit alle macht verzetten, want je moet één ding goed begrijpen: geef je ze een vinger, dan nemen ze je hele hand. [...] Je moet de vijand op een afstand houden. Als je niet vecht aan de uiterste grenzen van je territorium, dan heb je ze morgen in huis. ('Veel christenen en heidenen zijn er gelijkelijk van overtuigd dat je niet over je mag laten lopen' in: Uren met Henk Broekhuis (Amsterdam 1978), p. 98-101, p. 99.)

Stubb geeft op zijn eigen website een voorbeeld van zulk gedrag:

The most interesting bit of the summit meeting was Chirac's language protest. He left the meeting room when UNICE's French President spoke English. (Bron)

Het beeld is duidelijk. Blijf je aanwezig op een vergadering waar een Fransman Engels spreekt, dan is Engels daar morgen de officiële voertaal. Bestellen we een keer géén tolk Nederlands in Straatsburg, dan ontnemen Stubb en zijn vrienden ons binnenkort het recht op alle Nederlandse vertalingen. De belastingbetaler zal de prijs voor deze principiële houding ongetwijfeld geen bezwaar vinden.

Rembrandts olifant

2006-08-25T23:58:00.000+02:00

Vertaler Engels Jamie Lingwood, een Amsterdamse freelancer die regelmatig opdrachten uitvoert voor Vertaalbureau.nl, blijkt zomaar ineens het bijzondere boek Rembrandts olifant, het verhaal van Hansken van Michiel Roscam Abbing te hebben vertaald. Ik besteed er graag even aandacht aan, al was het maar vanwege het fraaie plaatje dat het omslag siert:

En vooruit, een beetje reclame: wilt u uw buitenlandse relaties een mooi, leerzaam cadeau geven, overweeg dan Rembrandt's Elephant. The Story of Hansken aan te schaffen. De Engelse vertaling is verkrijgbaar bij de betere boekhandel in Amsterdam, maar kan ook direct bij de uitgever (ongetwijfeld ook met meerdere exemplaren tegelijk) worden gekocht: zie www.leporello.nl. Aldaar ook meer informatie over dit bijzondere boek.

Bruine vloot

2006-08-18T16:37:00.000+02:00

Als je pas een website vertaald hebt en de opdrachtgever komt met een extra itempje, is het eigenlijk tijd om de urenteller aan te zetten, want het valt altijd tegen. Deze week: bruine vloot, Duits en Engels. Misschien weten veel Nederlanders niet wat de bruine vloot is, maar ze kunnen het opzoeken, bijvoorbeeld hier. Trouwens, op de botensite waarvoor de term bedoeld is zullen relatief weinig mensen komen die de term niet kennen.

Dat ligt heel anders met bezoekers van de Duitse en Engelse versie, als die met Braune Flotte of Brown Fleet geconfronteerd zouden worden. In het gunstigste geval betekent de vertaling niets, in het ergste geval wekt hij onbedoelde associaties (nazi's, Heeren van de Bruyne Ster?).

Wat dit soort vertalingen extra moeilijk maakt, is dat het vaak om titels of categorie-aanduidingen gaat. Je hebt een zekere ruimtebeperking, zodat een omschrijving onmogelijk is:

Traditionelle niederländische Segelschiffe mit braun gegerbten Segeln -

- dat werkt niet. Kortom, ga er maar aan staan! We hebben intussen wel goede oplossingen denk ik, maar die verklap ik niet - onze klant betaalt ervoor.

Reza Abedini de Reza van Marjane Satrapi?

2006-08-18T15:55:00.000+02:00

Ik ben niet de enige die het zich afvraagt: is Reza Abedini die, zoals vandaag in de NRC staat de Prins Claus Prijs heeft gewonnen, "Reza" met wie Marjane Satrapi even getrouwd is geweest? Het kan haast niet missen zou je zeggen... geniale kunstenaar (de Reza en Marjane uit Persepolis waren steeds de besten van de klas), twee jaar ouder dan Satrapi.

In het blog Il latte della carta schrijft commentatrice Federica:

reza abedini mi piace tantissimo, l'ho scoperto qualche mese fa.
ora, gossip-question... non sarà mica lo stesso "reza" della satrapi (persepolis 2, il suo ex-marito)? è un po' che ci penso, se qualcuno sa, dica!!!

Zo zie je maar weer, Italiaans lees je vanzelf als het onderwerp maar interessant is.

Vertalen is als een vrouw

2006-08-13T21:31:00.000+02:00

Op de stripboekenafdeling van Scheltema, waar ik bij nader inzien dus geen Gummbah kocht, had ik nog wel een ander idee: Persepolis van Marjane Satrapi te kopen. Ik moest vrij snel beslissen, want ik had mijn dochter van vijf meegenomen en stripafdelingen zijn tegenwoordig, blijkt, geen plaatsen voor kinderen. Seks en geweld alom, bijna geen normaal boek te vinden.

(Ik betrap me er trouwens op dat ik geweld tegenwoordig minder erg vind dan seks. De kinderen mogen naar Winx Club en wat al niet op de televisie kijken, maar onze shunga's zullen voorlopig niet aan de muur terugkomen. Zo was het ook met de strips: ik liet dochter van vijf verder bladeren in een gewelddadige mangastrip omdat ik twee meter verderop stapels boeken met blote vrouwen op de kaft had gezien. Zolang ze dáár maar niet heen zou lopen.)

Ik was aan Persepolis herinnerd toen een paar dagen eerder op een vertaalnieuwssite een interview met Marjane Satrapi voorbij was geflitst - uit 2004, dat heeft waarschijnlijk met de instellingen van de automatische nieuwsspeurdiensten te maken - waarin Satrapi de flauwe Franse wisecrack "Een vertaling is als een vrouw: ze is óf mooi, óf trouw" ter sprake bracht. Satrapi bleek de voorkeur te geven aan mooie vertalingen.

Terug uit de boekhandel las ik meteen het eerste deel van Persepolis. Nog beduusd door die lectuur moest ik echter nog de gewone boodschappen doen. Voor de deur van Albert Heijn stonden twee Iraniërs. Uiteraard werd ik door een van hen aangesproken (ik word altijd aangesproken, vooral door mensen die te verlegen zijn om iedereen aan te spreken), "over de mensenrechten in Iran". Ik: "Nou, u had me niet op een beter moment kunnen treffen, ik heb net het eerste deel van Persepolis van Marjane Satrapi uit." De Iraniër gaf geen krimp en vertelde over mannen en vrouwen die in Iran doodgemarteld waren. En vroeg of ik de Stichting van de Familieleden van Iran (SFVI) geldelijk wilde steunen.

Daar was ik niet te beroerd voor, maar ik had geen zin weer zo'n vast bedrag per maand over te maken dat alle liefdadigheidsclubs tegenwoordig vragen. 25 EUR in een keer dan, wat ik behoorlijk genereus van mezelf vond - die SFVI zou net zo goed een communistische mantelorganisatie kunnen zijn tenslotte, Satrapi geeft ook een aardig inzicht in de oppositionele krachten in Iran. De man, duizelig van succes (I.V. Stalin) wees me erop dat ik voor 50 EUR een hele folderactie kon betalen, maar nu was het mijn beurt om geen krimp te geven. 25 EUR dus, en thuis maar eens nakijken hoe goed ze zijn.

Ik zou zeggen: oordeel zelf, maar lees in ieder geval Marjane Satrapi, Persepolis, tweede druk van de eendelige uitgave net uitgekomen (augustus 2006), in een volgens mij redelijk trouwe vertaling uit het Frans van van Toon Dohmen.

Gerelateerde posts Na deze post is mijn kennis van de wondere wereld van de Mujahedin met sprongen toegenomen. Zie SFVI: niet doen en Alfabetsoep.

Over slecht vertalen, maar zonder harde stukjes

2006-08-04T23:33:00.000+02:00

Geen recensie, maar een analyse van mijn ergernis over een boekje. Voor een echte recensie zou ik het boekje er ook bij moeten hebben. Het gaat om I always get my sin van Maarten Rijkens. Koop het als u wilt, liefst natuurlijk niet hier maar bij een echte boekhandel. Ik koop het zelf niet, omdat ik uit principe geen boeken koop die ik niet goed vind.

Ik zou er niet meer aan gedacht hebben, als niet een collega een off-topic post in een Forum van Proz.com plaatste - de flaptekst van hetzelfde boekje:

Het bizarre Engels van Nederlanders

I always get my sin is een vermakelijke bloemlezing van fouten die Nederlanders maken als zij Engels spreken.

I do not want to fall with the door in house

Het geeft een hilarisch beeld van het taalgebruik van onze Nederlandse ministers, state secretaries en top hotemetotes.

How do you do and how do you do your wife?

I always get my sin is samengesteld door Maarten H. Rijkens. Als directeur bij Heineken heeft hij jarenlang te maken gehad met Nederlanders die Engels spreken. Momenteel is hij voorzitter van de Industriële Grote Club.

We have to look further than our nose is long

Rijkens: ‘I believe we should all be interesting in this subject and hopely you will enjoy it just as much as I do. Please deal it out on some friendly undertakers, because it is clear that it can so not longer.’

May I thank your cock for the lovely dinner?

Ik schreef daar een wat zure reactie op. Ik zeg, naast wat zinnigere dingen:

Het is een beetje bij elkaar gehobby'd, zo'n boekje waarvan je denkt: "Ja, als ik op het idee was gekomen en wat connecties in de uitgeverij had, stond ik nu in de bestsellerlijst".

Daaruit zou je kunnen afleiden dat ik gewoon jaloers ben, maar zo simpel is het helemaal niet.

Wat zit me allemaal dwars? Eigenlijk te veel om op te noemen, maar laat ik het toch proberen.

De hype. Om te beginnen keek ik het maanden geleden al in bij Athenaeum. Ik vond er geen bal aan en hoopte dat anderen er ook niet in zouden trappen, maar was daar al niet helemaal gerust op. Ik weet sinds het legendarische Turbotaal van Jan Kuitenbrouwer (wél in huis, zij het in een van de achterrijen in een te diepe boekenkast) dat grappige taalboekjes het krankzinnig goed kunnen doen. Nu is het dus weer zo ver.
Cadeauboekjes. Het hele verschijnsel. De stapels bij de kassa. De kaftkleuren. De grote letters. De treurige waarheid dat boekhandels het zich niet kunnen veroorloven die krengen niet in huis te hebben.
De luiheid van auteur en uitgeverij. Kon zo'n interessant verschijnsel als Steenkolenengels (klik op deze link naar Wikipedia voor een aardige beschouwing vanuit verschillende invalshoeken) echt niet iets uitvoeriger behandeld worden dan alleen maar met voorbeelden?
Naam boven kennis. Heel veel mensen hadden dit boekje net zo makkelijk kunnen maken als Rijkens. Of beter, zoals ik nog zal betogen, maar dat doet er niet eens toe - waar het om gaat is dat ze niet zo'n aura van autoriteit krijgen omdat ze nooit in één ruimte zijn geweest met een minister. En daarom nooit de kans zouden krijgen om een boekje te publiceren.
De onbetrouwbaarheid. Gelooft u deze?
I am the first woman state secretary for the inside and I am having my first period.
Dit zou gezegd zijn door de eerste vrouwelijke staatssecretaris van binnenlandse zaken, die wilde aangeven in haar eerste ambtstermijn te zijn. Voor zover ik kan nagaan zou dat Dieuwke de Graaff-Nauta moeten zijn geweest. Zou die dat echt precies zo gezegd hebben? Ik geloof er niets van.
Geen context. Dat is trouwens misschien wel het belangrijkste probleem met dit boekje. Het zijn allemaal losse flodders, uitspraken die (als ze dus al ooit echt gedaan zijn) misschien tientallen jaren uiteen liggen, en in heel verschillende situaties door heel verschillende mensen zijn uitgesproken. Die contextinformatie hoort erbij. Name and shame, als het je zo hoog zit. Het maakt trouwens nog al wat verschil of iemand min of meer gedwongen wordt zich uit te drukken in een taal die hij slecht beheerst, of dat uit ijdelheid doet terwijl hij het niet zou hoeven.
Gemiste kans. Rijkens komt binnen waar anderen niet binnenkomen. Ik gaf al aan dat hij zijn boekje makkelijker gepubliceerd zal hebben kunnen krijgen dan de meeste andere verzamelaars van taalfouten. Het is daarom deze te pijnlijker dat hij geen toegevoegde waarde heeft geboden door echt verslag te doen van wat hij heeft meegemaakt. Hij heeft wel degelijk iets te bieden, maar doet het niet.
Niets van te leren. OK, er zijn al genoeg boeken waaruit Nederlanders kunnen leren hoe ze wél goed Engels kunnen leren. Maar hier wordt een aantal fouten opgesomd, de een ernstiger dan de andere, waarbij met een minimale uitleg anderen voor dezelfde fouten had kunnen worden behoed.

De grote vraag is: als een uitgever mij zou vragen om een leuk boekje met taalfouten van Nederlanders te maken - maximaal 128 bladzijden, grote letters, geen bronvermeldingen, géén geouwehoer, alleen die fouten, als mensen de directeur van Vertaalbureau.nl niet op zijn woord vertrouwen, wie dan wel haha, ik zorg dat het in alle boekhandels komt, succes gegarandeerd, je loopt gewoon binnen - zou ik dan meedoen?

Ik weet het niet.

Een auto is geen luxe

2006-07-30T23:38:00.000+02:00

Nieuws in de categorie "deden ze dat dan nog niet?" hoorde ik in de auto terug uit Enschede op de BBC-radio: Renault ontwerpt nu auto's "with the end price in mind". Opeens begrijp ik waarom auto's zo duur zijn. Maar welke Renault was dat dan? Door een plaatselijk onweer was de radio gestoord, dus ik hoorde het fijne er niet van. Checken. Het zal over de Dacia Logan gegaan zijn. Een mooi initiatief, want zoals elke Rus weet:

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel.

Dit citaat, waar in Rusland eindeloos op gevarieerd wordt - dat is ook heel makkelijk, je hoeft alleen maar de puntjes in te vullen: "... is geen ..., maar ...", waarbij je desnoods op niet één van die plaatsen het oorspronkelijke woord laat staan - is afkomstig van Ilf en Petrov, en wordt in de mond gelegd van de oplichter Ostap Bender, in het meesterwerk Het gouden kalf.

Dat Bender dat boek nog haalde, is een klein wonder, want hij sterft aan het einde van het eerste boek over zijn avonturen, De twaalf stoelen. Uit het (alleen Engelstalige) Wikipedia-artikel over Bender leer ik dat dit een voorbeeld van retconning is. Wat dat allemaal kan inhouden is te veel om op te noemen. Het voorbeeld dat alle jongetjes vroeg of laat leren is het vangnet tussen de rotsen. Zorro (of een tegenstander van Zorro) redde zich ooit zo. En professor Lupardi uit de Kapitein Rob-boeken, zoals Wim de Bie onlangs memoreerde (scroll omlaag naar 20 juli). Retconning is geen noodgreep, maar een middel om het verhaal voort te zetten.

Naschrift In het Russisch luidt het citaat:

Avtomobil' ne roskoš', a sredstvo peredviženija

Heel letterlijk vertaald:

Automobiel geen luxe, maar middel [van] verplaatsing

Het Russisch kent geen lidwoorden en je laat het woordje "is" meestal weg; die moet je in vertaling naar correct Nederlands dus toevoegen. Dat maakt die vertaling drie lettergrepen langer. Maar in het Nederlands zeggen we meestal geen "automobiel" meer, maar "auto" (twee lettergrepen minder), en kennen we het keurige woord "vervoermiddel" voor "sredstvo peredviženija" (vierlettergrepen minder), dus hebben we voor de afwisseling eens een vertaling die compacter is dan het origineel.

Dat is mooi, maar de Nederlandse versie

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel

is wel erg onevenwichtig, met die korte clincher - "sredstvo peredviženija" bouwt prachtig op. Waarschijnlijk daarom heeft S. van Praag, die ik in mijn stukje over de "Russische Bibliotheek" van het Kruidvat een goedwillende amateur noemde, een woordje toegevoegd. Karel van het Reve, die Ilf en Petrov leerde kennen via "de dikke van Praag" schrijft:

Mompelt een Rus in mijn bijzijn: "De automobiel is geen luxe..." dan vul ik automatisch aan: "... maar een nuttig vervoermiddel." Karel van het Reve, 'Waar zijn mijn lievelingstijgers' in De Russen in mijn kast (Amsterdam 1990) p. 67-76, p. 70

Dat toevoegen van "nuttig" is eigenlijk niet goed te praten, maar het is net als met de Asterix-vertalingen. Goed of slecht, als je ermee bent opgegroeid wil je niets anders meer.

Interessantsma

2006-07-28T23:22:00.000+02:00

Dat is even verbazingwekkend. Ik was ervan overtuigd dat dit een bestaand woord was. Ik hoorde het in 1994 van Bart Cras, die geërgerd vertelde over iemand die buitenlandse gasten liet wachten om even een paar telefoontjes te plegen - waarbij hij goed liet merken dat hij met uiterst belangrijke mensen sprak. "Die moest even Interessantsma zijn."

Maar het is dus zo in onbruik geraakt dat we er, als dit stukje over een paar dagen geïndexeerd is, een hapax legomenon op Internet bij hebben.

Het woord schoot me te binnen toen ik aan een bepaald soort ondernemer moest denken - en dat weer naar aanleiding van een mail van een vriendin die om advies vraagt voor het opstarten van een eigen zaak. Het enige dat ik haar op grond van mijn ervaring en waarneming van de praktijk kan vertellen is: blijf doelgericht. Vraag je af wat je wilt bereiken en kijk dan wat je daar absoluut voor nodig hebt. Ik heb het idee dat veel ondernemers in spe verkeerd om werken: ze willen graag alles wat ze geleerd, gehoord, gezien hebben over eigen bedrijven in de praktijk brengen.

Daar hoeft niet veel mis mee te zijn, maar het gevaar is dat ze al die dingen - bv oprichten, kantoorruimte zoeken, personeel inhuren - als doel op zich gaan beschouwen, en dingen gaan doen die niet nodig of zelfs contra-productief zijn. Het kan soms behoorlijk uit de hand lopen. Dat is het moment dat je Interessantsma gaat uithangen.

Want voor veel ondernemers is het ondernemerschap niet alleen een manier om geld te verdienen, maar ook een manier van leven, en soms slaat de balans door en krijgt de manier van leven de overhand. Een voormalige studiegenoot die begin jaren negentig een reisbureau was begonnen, en mij in die tijd nog eens een fax stuurde met de klassieke zin "Laten we bedrijfje spelen en elkaar faxen!", liet zich op een moment alleen nog maar per taxi verplaatsen. "Tsja," zei hij, "ik kan wel naar de andere kant van de stad gaan fietsen, maar mijn tijd is nu ongeveer 100 gulden per uur waard, dus als ik door die taxi een kwartiertje win heb ik de kosten er alweer uit." Een redenering, die vooral lijkt te zijn ingegeven door de behoefte aan anderen te kunnen laten merken hoe goed je je zaken voor elkaar hebt.

De mode van het maken van grappig bedoelde (en in het geval van Interessantsma, vind ik, ook echt grappige) pseudo-namen is misschien net overgegaan voordat iedereen alles op internet zette, waardoor een stukje geschiedenis van het Nederlands verloren zou kunnen gaan. Ik herinner me een Heartlands-uitzending eind jaren tachtig waarin Roel Bentz van den Berg een traag soulnummer afkondigde met "Van Slijpestein...". Geen hapax, want als je 'm googelt blijkt de naam te bestaan.

Over de behoefte serieus genomen te worden door je mede-ondernemers: Opscheppen.

Klagen

2006-07-23T23:42:00.000+02:00

Las deze week ergens een terugblik op Solange Leibovici's Het anale waterland, een nogal negatief stuk over Nederland en de Nederlanders dat in 1995 in de Groene Amsterdammer verscheen en dat je op vrijwel alle deeluitspraken met cijfers geadstrueerd zou willen zien. Zo zegt Leibovici dat veel Franse vrouwen die hier wonen eens met een Nederlander getrouwd waren, maar dat zulke huwelijken bijna altijd in echtscheiding eindigen. Zou dat echt zo zijn? Wat is "bijna altijd"? Heeft ze het huwelijk tussen mijn Nederlandse opa en Franse oma meegeteld?

Maar waar las ik dat stuk, ik bedoel dat stuk over het stuk van Leibovici nou ook weer? Gelukkig zette ik vanavond om 9 uur de televisie aan en bleef tot mijn verbazing tot half twaalf kijken naar een ouderwets VPRO-programma. 24 buitenlanders in Nederland kwamen erin aan het woord over - ja, eigenlijk over alles waar je geïnteresseerd in zou kunnen zijn als je eens een echt gesprek met een van de buitenlanders in je omgeving zou voeren.

Het zal geen verbazing wekken dat het beeld van Nederland dat zich langzaam ontvouwde oneindig veel genuanceerder was dan de tirade van Leibovici, die dan ook absoluut niet thuishoorde in... het achtergrondartikel in de VPRO-gids, die ik er na afloop bijpakte in de hoop wat meer over de geïnterviewden te lezen. Helaas, die informatie vond ik niet in dat artikel (uiteindelijk wel op deze website). Maar toen wist ik in ieder geval wel waar ik dat interview met Leibovici had gelezen.

En verdomd, daar stond het nog eens:

Fransen hebben het heel moeilijk hier, heb ik vaak gemerkt. Franse vrouwen vooral, die achter zo'n Nederlandse man aanlopen... al die huwelijken gaan naar de knoppen. Ik ken er maar één dat stand heeft gehouden.

Nou ja, nu is in ieder geval duidelijk hoe ze aan haar statistieken komt. Ik zou op grond van mijn eigen waarneming een heel andere conclusie kunnen trekken. Maar misschien moeten we beide erkennen dat onze waarnemingen een slechte basis zijn voor generalisaties.

Zulke generalisaties maakten de geïnterviewden van vanavond maar heel weinig, en alleen als ze daartoe uitgedaagd werden, en dan zag je ze nadenken, twijfelen. Aardig was de vraag: hoe zou je Nederland in één woord samenvatten. De Bosniër kwam na een mooi rijtje associaties op "agenda". De Afghaanse op "vrijheid". De Antilliaan op "kansen". De Chileen: "zorgzaamheid". Wat de Amerikaanse en de Marokkaan zeiden herinner ik me niet precies meer, maar ook zij kwamen met iets positiefs. Alleen de Oekraïner noemde "gierigheid", maar met de nodige nuanceringen.

Je kunt vraagtekens plaatsen bij de representativiteit van de geïnterviewden. Natuurlijk waren ze handgeplukt, of in ieder geval geselecteerd op hun beheersing van het Nederlands, en je weet nooit of de makers nog kandidaten hebben laten afvallen die ze minder goed konden gebruiken.

En nu ik het dan toch over het waarheidsgehalte heb vermeld ik graag dat ik niet zo naïef ben dat ik echt denk dat alles even spontaan was. Ik ben me ervan bewust dat elke vraag meerdere keren overgedaan zal zijn, en dat daar de altijd manipulatieve montage nog is bijgekomen. Maar ik weet zeker dat de geïnterviewden zich zullen kunnen vinden in de manier waarop ze uiteindelijk in beeld zijn gekomen.

Wat ik ooit in een inburgeringscursus las (het heette misschien anders, dit moet 1994 of 1995 geweest zijn, de tijd van Leibovici's aanklacht):

Beleefde Nederlander: "Wij gaan nu eten, wilt u misschien een kopje koffie?"

Ten eerste: wie zegt er dat Nederlanders niet in staat zijn tot zelfkritiek?

Ten tweede: ik ben bereid te geloven dat dit ooit wel eens een keer gezegd is, maar dat veel buitenlanders het wel eens hebben meegemaakt geloof ik niet. Het is een verhaal dat een eigen leven is gaan leiden, als illustratie voor de ongastvrijheid die inderdaad op weinig plaatsen ter wereld zo treffend is als in Nederland.

Toen een van de geïnterviewden deze situatie ter sprake bracht kreeg ik even last van plaatsvervangende schaamte. Waarom iets vertellen dat je niet zelf hebt meegemaakt?

Gelukkig had een andere geïnterviewde, de Maleisische, een verhaal dat op precies hetzelfde neerkomt, maar wél echt is:

In m'n eerste jaar kwam ik een meisje tegen en ze zei 'goh als je in de buurt bent kom maar langs'. En ja daar was ik één keer en toen belde ik aan en ze was helemaal van: 'goh hebben we een afspraak?' En ik zei: 'nee maar jij zei dat als ik in de buurt was ik maar even langs moest komen, dus ik ben er. Dus, kopje koffie of zo of thee...?' 'Ja ja, dat komt niet goed uit', en na tien minuten was het iets van 'ik heb maar twee stukken vlees.' En ik zei: 'moet ik boodschappen doen voor jou?' En achteraf dacht ik: 'o. Haar vriend zou zo thuis komen en jij bent niet uitgenodigd voor het eten dus eigenlijk heeft ze liever dat je weggaat, maar dat zegt ze niet in je gezicht. (Zie hier)

Waar alle geïnterviewden het over eens waren: Nederlanders klagen te veel. Ze weten niet hoe goed ze het hebben.

Lachen

2006-07-19T23:57:00.000+02:00

Het voordeel van pas in september met mijn cursus Chinees te beginnen: ik kan, zoals ik altijd heb gedaan, vooruit bladeren in mijn leerboek, maar nu gaat dat eens niet ten koste van mijn huiswerk. Ik word ik getroffen door een uitleg over lachen.

Lachen (笑 xiào) is een afwijking van de conventie en kan een uitdrukking van verschillende emoties zijn:

Soms is het een reactie op een tragische situatie; in dit geval geeft het aan dat men afstand neemt van de gebeurtenissen of dat men de ander niet in verlegenheid wil brengen (惨笑 cănxiào).
Een uiting van boosheid of een manier om zijn boosheid te beheersen (冷笑 lěngxiào).
Een teken dat men iets niet begrijpt; in deze situatie wordt het gebruikt om geen gezichtsverlies te lijden.
Joël Bellasen, A key to Chinese speech and writing (Beijing 1997), p. 106

Als we ons even niet afvragen hoe zeker dit allemaal is, dan vind ik de tweede variant het verrassendst. Ik ken er geloof ik geen voorbeelden van, maar ik ben dan ook nog nooit in China geweest en ken weinig Chinezen.

Over de eerste variant schreef Adriaan van Dis uitgebreid in Barbaar in China (herinner ik me, heb het boekje niet bij de hand). Het lijkt op ons leedvermaak, maar dat is het niet echt, zoals ook blijkt uit de nuancering "om de ander niet in verlegenheid te brengen". Lachen uit onmacht is het meer. Ik ben bang dat deze vorm niet uniek is voor China, maar in alle samenlevingen voorkomt waar onrechtvaardigheid, het getroffen worden door het noodlot, zo gewoon is, dat andere reacties (helpen, verontwaardigd zijn, je sympathie uitspreken) zinloos zijn. "Ik lach om niet te huilen."

Ook de derde variant lijkt me niet uniek voor Chinezen. Ik werd er in Rusland vaak mee geconfronteerd. Maakte ik tijdens een gesprek een opmerking die buiten de verwachte clichés viel, dan werd daar vaak om gelachen. Goed, mijn minder dan perfecte Russisch zal meegespeeld hebben. Maar als ik een grappige taalfout maakte werd dat ook uitgesproken. Het kan dus inderdaad onbegrip zijn geweest - en onwil, a priori, om een buitenlander te begrijpen, want die begrijpt toch niets van Rusland.

Ik ervoer dat lachen altijd als uitlachen. Het was prettig geweest als er iets over in mijn leerboek Russisch had gestaan. Dat dat niet het geval was, heeft er ongetwijfeld mee te maken dat dat een Russiche uitgave was.

Vertaalbureau.nl weer op pagina één

2006-07-18T13:51:00.000+02:00

We hebben een poosje gejojood, maar met de laatste relevante toevoegingen aan de site en een paar prettige nieuwe links moet onze website er nu toch wel blijven staan: op de begeerde pagina 1 van Google met het belangrijke zoekwoord "vertaalbureau".

Beste lezer, vindt u ook dat de Vertaalbureau.nl-website eigenlijk niet alleen op pagina 1 hoort, maar ook op plaats 1? Dan hebben wij uw hulp nodig! In een eerder stukje over rankings heb ik verteld over een paar technieken om "onethisch" hoger te komen. Daar doen we niet aan mee. Maar in een reactie op een reactie gaf ik ook aan dat ik de opzetters van fake-sites en notoire link-uitwisselaars niet zal gaan aangeven, omdat:

ik geen aangever ben
die dingen er vanzelf uit moeten komen - het lijkt me uitgesloten dat op grond van mijn informatie de algoritmes ineens zodanig verfijnd zouden worden dat alles meteen zou worden opgelost
ik mijn energie liever besteed aan het écht goed en aantrekkelijk voor menselijke gebruikers maken van de Vertaalbureau.nl-site

U daarentegen heeft misschien zelf een website of een weblog, of weet een andere plaats op het web van waaraf een kwaliteitslink kan worden geplaatst.

Hebben wij wel eens een vertaling voor u verzorgd en was u er tevreden over, beveel ons dan bij anderen aan door een link naar www.vertaalbureau.nl te plaatsen: http://www.vertaalbureau.nl

Vindt u onze FAQ leerzaam, link dan naar http://www.vertaalbureau.nl/faq.php

Blogt u, overweeg dan een link naar dit weblog in uw blog roll te zetten: http://www.vertaalbureau.nl/weblog/

Diep linken mag ook, bijvoorbeeld:

naar de populaire pagina met links naar vertaalmachines: http://www.vertaalbureau.nl/links.php?cID=10
naar een item in ons nieuwsarchief, zoals het bericht dat wij nog steeds op zoek zijn naar écht goede vertalers Nederlands-Engels: http://www.vertaalbureau.nl/nieuws.php?ID=38
of natuurlijk naar een bijzonder treffende weblog-ingang. Onderwerpen te over, er is voor elk wat wils.

Allemaal onder het motto: link naar kwaliteit, link naar Vertaalbureau.nl! En wees gerust: het zal niet onopgemerkt blijven.

Mr. President!

2006-07-16T23:53:00.000+02:00

Desinteresse in Amerikaanse etiquette is helaas een algemeen Nederlands en waarschijnlijk ook Europees verschijnsel. Toen ik enkele jaren geleden het genoegen had een lezing van Bill Clinton bij te wonen (bij welke gelegenheid ik, sorry, ik vertel dit graag, zijn hand wist te schudden) had ik met enige angst de introductie van Bram Peper tegemoet gezien. Zou hij wel weten dat je Clinton, die op dat moment al bijna drie jaar geen president meer was, wel degelijk als Mr. President moest aanspreken?

Gelukkig, dat wist Peper. Maar in een fractie van een seconde nadat ik "Mr. Pre..." hoorde, maakte de opluchting plaats voor een nieuwe angst: zou de zaal dit wel begrijpen? Helaas, de zaal begreep dit niet. De verbazing was voelbaar. Aan mijn tafel van twaalf personen fluisterden twee mensen "Hij is toch geen president meer?" en anderen keken elkaar vreemd aan - en zo moet het aan alle tafels gegaan zijn, er is geen reden te veronderstellen dat onze tafel slechter dan de rest was.

Ik legde de captain of industry die naast mij zat (als ik ooit onder de grote mensen kom zult u het weten ook) uit dat in Amerika oud-presidenten, zelfs controversiële, bij alle partijen met zeer veel respect worden bejegend, wat zich onder meer uit in het blijven gebruiken van de aanspreekvorm "Mr. President". De captain of industry fluisterde aan zijn buurman dat de meneer naast hem net zei dat het tot de Amerikaanse etiquette behoorde etc., waarna de zaak in ieder geval aan onze tafel vlot was opgehelderd. Omdat er nogal veel Amerika-liefhebbers in de zaal zullen zijn geweest hoop ik dat er ook aan elke tafel een type als ik zat.

De les hieruit is relevant voor vertalers. In het officiële gedeelte van de Vertaalbureau.nl-website leg ik uit welke eigenschappen wij in een vertaler zoeken. Een van die eigenschappen is dat hij of zij problemen moet onderkennen waar anderen geen problemen zien. Niet denken "Oh, dat zit zo en zo," en een voor de hand liggende vertaling gebruiken, als er omstandigheden zijn die je zouden moeten doen vermoeden dat het misschien niet zo eenvoudig is.

Maar het omgekeerde doet zich ook voor. Soms moet je geen probleem zien waar je op het eerste gezicht wel een probleem vermoedt. De omstandigheden moeten er dan toe leiden dat je je schikt in de situatie en er zelfs wel aardigheid in hebt. In dit geval was de probleemsituatie dus dat Bram Peper een ex-president met "Mr. President" aansprak. Dat zet je even op het verkeerde been. Maar dan moet je toch, vóórdat je je twijfels eruit flapt, even aan het denken gaan:

Na drie jaar zal het toch wel tot iedereen zijn doorgedrongen dat Clinton geen president meer is. Ook, ja juist ook, tot de inleider van de avond.
Zelfs een beroeps-inleider als Bram Peper zal zich wel hebben voorbereid op dit gesprek. Een van de vragen die je bij zo'n voorbereiding beantwoord probeert te krijgen is: hoe spreek je de gast aan?
Een slip of the tongue is uitgesloten, daarvoor is "Mr. President" te specifiek - een verspreking was hoogstens een verklaring geweest als Peper bijvoorbeeld "president Clinton" zou hebben gezegd in plaats van "Mr. Clinton".
Er zit eigenlijk wel wat in, Clinton mag dan niet meer de machtigste man ter wereld zijn, maar een gewone man is hij nog steeds niet, anders hadden we hier niet gezeten.

Ergo, Bram Peper mag dan een tenenkrommend gesprekje in miserabel Engels voeren, op dat punt zal hij het wel bij het rechte eind hebben. Dit is dus waarschijnlijk een Amerikaans gebruik. Weer wat geleerd.

Sr., Jr., III - en II voor neef

2006-07-15T22:28:00.000+02:00

Nog snel even de kranten van afgelopen week doorbladeren. Hee, Merel Roze. Over medebloggers niets dan goeds, maar ik moet zeggen dat ik me soms een beetje erger aan Merel, een van de frisse gezichten waarvoor oude heren als Max Pam en Hans Ree plaats moesten maken op de achterpagina van de NRC.

Balkenende III. Het staat wel stoer, die III achter zijn naam. Een beetje een filmster, zoals Hugo Metsers III, al zal hij die niet kennen. Wat kent hij wel, onze premier, behalve de bijbel en het telefoonnummer van zijn logopediste? Al 2,1 kabinet lang vraag ik het me af. (Overigens is het opmerkelijk hoe weinig filmsterren er zijn met een II achter hun naam.)

Het stukje gaat daarna nog vier alinea's door met flauwigheid over Balkenende. Maar hoe zit het nu met die III, en vooral met die II? Ik denk dat Merel geen enkele filmster met een II achter zijn naam kent, en dat ze haar kwinkslag plaatste omdat het haar ook onwaarschijnlijk leek dat er wel een te vinden zou zijn. Maar als je in de IMDB op namen met "II" erachter zoekt, vindt je er nog altijd 903. Nu staat in die lijst ook de Russische keizer Alexander II, en dat kun je moeilijk een filmster noemen (hij speelt "Himself" in een miniserie Assassinations that changed the world). Ook staat er nog ruis in de lijst in de vorm van bijnamen, en van de namen van allerlei technici die zich met een II tooien.

Maar diezelfde ruis zit er in de lijst van namen met III erachter: dat zijn er op het moment dat ik dit stukje schrijf 1779. Bijna twee keer zoveel. En dat terwijl je zou denken dat het juist minder moest worden. De kans dat vader en zoon én kleinzoon hetzelfde heten is kleiner dan dat alleen vader en zoon hetzelfde heten. Heeft Merel dan gelijk met haar onuitgesproken suggestie dat mensen pas zo'n Romeins cijfer achter hun naam gaan zetten als het een beetje indrukwekkend wordt?

Nee, want die II is écht relatief zeldzaam. Het rijtje is namelijk Sr., Jr., III, IV (Tom Cruise blijkt geboren te zijn als Thomas Cruise Mapother IV), V enzovoorts. Nou ja, enzovoorts... veel verder zal je niet komen, want het hele rijtje moet nog in leven zijn. Je wordt overigens niet geacht Sr. achter je naam te zetten, geen toevoeging is per definitie senior. Overlijdt stamvader John Smith, dan schuift iedereen een plaatsje op. (En moet zijn weduwe, die zich natuurlijk volgens goed Amerikaans gebruik Mrs. John Smith noemde, nu opeens wél Sr. achter haar naam zetten, om zich te onderscheiden van haar schoondochter, die dat als vrouw van de nieuwe Sr. net als haar man niet mag, maar ook geen Mrs. John Smith, Jr. meer is, want dat is nu de voormalige Mrs. John Smith, III.)

En II dan? We zagen al aan de IMDB-hits dat die vorm wel degelijk voorkomt. Ten dele lijkt de mooie traditie te verwateren en zetten ouders die hun zoon naar de vader vernoemen achteloos II achter zijn naam. Wie houdt ze tegen. Maar ook historisch kwam de vorm voor, echter vooral om gelijk genaamde familieleden die geen vader en zoon waren te onderscheiden. Denk aan jongere neefjes. Met het losser worden van de familiebanden zal hij wel langzaamaan verdwijnen. Tegenover je vader maak je graag pas op de plaats. Jouw tijd komt nog. Eerst wordt je zoon III, en daarna word je zelf senior en wordt je kleinzoon III. Maar je legt niet graag aan je vriendinnetje uit dat er II achter je naam staat omdat je een neef hebt die wat verder is dan jij.

Zidane

2006-07-11T17:52:00.000+02:00

Dat aankondigen van een verklaring maakt het er niet beter op. Er zijn maar twee mogelijkheden. Hij kan de waarheid vertellen, en die zal te banaal voor woorden zijn. Of hij kan liegen, waarbij alle nadelen die daar toch al aan verbonden zijn bij hem oneindig uitvergroot worden. Vreselijk dat hij over die keus aan het piekeren is. Te groot om geholpen te worden.

Chinees leren

2006-07-01T00:13:00.000+02:00

Dat is trouwens nog eens een verjaardagscadeau: een cursus Chinees bij de Chinese School Amsterdam. Een intellectuele uitdaging en nog nuttig ook. Mij overkwam het vandaag (gisteren inmiddels). Ik zal de trouwe lezers vanaf deze plaats op de hoogte houden.

Vertaalbureau.nl, Tolk- en vertaalwet van ~

2006-06-30T23:33:00.000+02:00

De Tolk- en vertaalwet van Vertaalbureau.nl luidt: Tolken en vertalen voor één en dezelfde klant gaan niet samen.

OK, 'wet' is een groot woord. 'Hypothese' is passender. 'Vermoeden' is ook mooi. Maar wel een vermoeden dat op ervaring is gebaseerd, en theoretisch te onderbouwen is. Soedite sami, oordeel zelf:

Waarom zou een klant een tolk voor om en nabij de 500 euro per dag huren als hij het werkelijk noodzakelijke (overeenkomst, intentieverklaring) voor een paar honderd euro in alle rust schriftelijk kan laten vertalen?
Waarom zou de klant honderden euro's aan schriftelijke vertalingen uitgeven als hij de tolk, voor wie hij hoe dan ook een 500 euro per dag betaalt, een uurtje achter de computer kan doen plaatsnemen om het hoogst noodzakelijke (contract, vergaderverslag) kan laten vertalen?

Tolken en vertalen zijn heel verschillende disciplines, met elk hun eigen kracht. Vertalen is rationeel, tolken emotioneel. Zo kan het tijdens tolkwerkzaamheden gebeuren dat je klant je een ingewikkeld document voorhoudt dat hij van de andere partij heeft gekregen en vraagt wat je ervan vindt. Dan ga je je niet formeel opstellen en zeggen dat je slechts het medium bent etc. Je zegt gewoon wat je ervan vindt, it's all in a day's work.

Maar toen een tolkklant eens onverwachts een vertaling bij me aanvroeg, maakte ik prompt een fout die me waarschijnlijk die klant gekost heeft: ik maakte de vertaling.*

Het was een klant die grote volumes levensmiddelen naar Rusland exporteerde. Ik kwam elke paar maanden wel een dag of twee tolken als er Russische partners over de vloer waren. Tweetalige contracten stelden we ter plekke op. Op een moment kreeg ik echter op kantoor een fax binnen met het verzoek die te vertalen. Het betrof een Russisch marketingplan - waarschijnlijk het soort ding dat je tegenwoordig aan een vertaalmachine zou voeren om de strekking te krijgen. Ik gaf de klant een globale prijsopgave, klant ging akkoord - tot zover geen probleem - en ik toog aan het werk.

Toen ik de volgende dag de vertaling af had stond de woordenteller op iets van 2500 - wat het een vertaling van een 1000 gulden maakte. De begroting die de Russische partner in dat document voorstelde was echter maar een paar honderd gulden meer. Was ik bij de klant op locatie geweest, dan had ik a prima vista gezegd dat dit niet het soort plan was waar ze op zaten te wachten - en voor die 1000 gulden de hele dag doorgetolkt en niet op een uurtje overwerk gekeken. Nu mompelde ik achteraf gegeneerd iets over korting, wat de klant afwimpelde. Maar ik heb nooit meer van ze gehoord.

Eén troost, en één excuus.

Troost: de levensmiddelenexport speelt geen rol meer in de economische betrekkingen tussen Nederland en Rusland.
Excuus: die begroting kwam pas aan het eind van het stuk. Maar las ik dan niet eerst de hele tekst, waarna ik aan de bel had kunnen trekken? Nee. De hele tekst lezen doe ik bijna nooit. Niet als ik hem zelf moet vertalen. Om de een of andere reden raak ik door wanhoop bevangen als ik dat probeer. Ik kom er niet door. Ik neem niets op. Vertaal ik daarentegen, dan ben ik op een heel andere manier met de tekst bezig. En uiteindelijk lees ik hem natuurlijk ook helemaal - zin voor zin lukt het prima, als ik maar een vertaling mag typen. Bij het nalezen kan ik eventueel zaken rechttrekken die ik in het begin niet juist interpreteerde. Is die werkwijze onprofessioneel? Misschien, je leert het zo niet op de vertalersopleiding. Misschien is het een diepere afwijking, dat ik blokkeer bij wat een cruciale vaardigheid zou moeten zijn. Wat me een lotgenoot zou maken van onze notaris, die geen teksten kan voorlezen aan andere mensen en ze daarom thuis op een bandje moet inspreken. En verder heel, heel goed is in zijn vak.

* Er zijn veel redenen waarom klanten verdwijnen. Ze kunnen (terecht of onterecht) niet tevreden zijn over prijs of kwaliteit, en onder het motto "niet klagen, maar bij een ander slagen" naar de concurrent gaan. De behoefte kan afgenomen zijn. Ze kunnen iemand in dienst hebben genomen voor de contacten met het buitenland, of het vertalen verder aan buitenlandse partners overlaten. En een belangrijke klant van ons leerde zo goed Russisch dat hij het heel specifieke werk waar wij altijd voor werden ingehuurd (vertalingen van douanedocumenten) uiteindelijk zelf kon. Maar geen van al deze dingen gold voor de klant waar het hier om gaat - althans, niet op dat moment.

Search engine optimization

2006-06-25T23:17:00.000+02:00

Wil je je website bovenaan in Google krijgen, dan heb je één zekerheid en twee waarschijnlijkheden.

De waarschijnlijkheden zijn:

Een website die door de gebruikers goed wordt gevonden wordt door Google ook goed gevonden.
Foppen wordt afgestraft.

Maar de zekerheid is dat je zoekmachines kunt foppen.

Wie 'vertaalbureau' googelt en vervolgens de resultaten op pagina 1 analyseert, zal daar een aantal sites aantreffen die gebruik maken van methoden die door Google (en door professionele zoekmachineoptimaliseerders) worden afgeraden:

Linkpartnerships met nauwelijks relevante sites - wederkerige links zouden hoe dan ook al minder zwaar tellen dan eenrichtingsverkeer, maar als er duidelijk sprake is van een deal tussen twee webmasters die verder niets met elkaar te maken hebben, wordt het beschouwd als foppen.
Het in een wat andere indeling kopiëren van de content naar andere websites, met links naar de 'hoofdwebsite'. Voordeel: hoofdsite heeft veel binnenkomende links van relevante sites.

Google heeft de afgelopen maanden een aantal sites uit de resultaten verwijderd die een nogal grove truc gebruikten: zocht je op 'vertaling engels', dan kreeg je plotseling een verwijzing naar http://www.vertaalbureau-xyz.nl/vertaling-engels.html'. Klikte je daarop, dan kwam je gewoon op de hoofdpagina van Vertaalbureau XYZ uit. Hoe het precies werkte weet ik niet, maar Google trapt er dus niet meer in (Ilse nog wel, en de fopbaarheid van die zoekmachine zal een van de redenen voor de dalende populariteit zijn).

Ik ben alleen bang dat de bovenstaande methoden, hoe doorzichtig ook voor mensen, door een computer niet snel ontdekt worden, al beweren ze bij Google nog zo hard van wel.

Voetballers spreken hun talen

2006-06-24T22:04:00.000+02:00

Een paar dingen waren leuk aan het artikel vandaag in NRC Handelsblad over de talenkennis van de in het buitenland spelende Nederlandse voetballers.

Ten eerste: het geweldige ontzag voor de nonnen in Vught. Wat hebben die hun zaken goed voor elkaar! De teneur is dat je een taal pas echt kan leren als je daar een paar weken intern bent geweest. Maar ja, wanneer heb je daar als voetballer tijd voor, klagen de jongens. Laat ik eens een wilde gedachte opperen: in de zomerstop en in de winterstop. Kwestie van prioriteiten leggen.

Ten tweede: dat Van Basten en anderen niet bang zijn fouten te maken. Dat heeft inderdaad grote voordelen. Ik had medestudenten Russisch die op papier minder goed waren dan ik, maar aan hun Ruslandreizen meer interessante contacten overhielden omdat ze gewoon doorlulden. Ikzelf behoorde tot de perfectionisten die liever hun mond dichthielden dan dat ze een fout maakten. Als ik echt moest praten, mompelde ik mijn naamvalsuitgangen. Pas later, als tolk Russisch, heb ik me wat ik de regel van mevrouw Van den Berg noem eigen durven maken. Mevrouw van den Berg is niet mijn vrouw maar mijn moeder, oud-lerares Frans te Enschede, die altijd zei: "Zeg un of zeg une. Zeg nooit eun als je het niet weet, want dat is zéker geen Frans."

Loekalize

2006-06-23T17:37:00.000+02:00

Vertaler Loek legt zich toe op het vertalen van games van Japans en Engels naar Nederlands, onder het motto Don't localize, loekalize. Leuk om te zien hoe een professional binnen de nichemarkt van de softwarelokalisering zijn eigen niche heeft gevonden in vertalingen van computerspelletjes. Ons bijt het niet voor deze ene keer een link naar een vertaler te geven: check www.loekalization.com. Game vertalen? Loek erbij halen!

Vertalen uit een taal die je niet kent

2006-06-11T23:34:00.000+02:00

Vertaalster A. vertaalt naar het Frans voor onze klant S., rijwielfabrikant in het Oosten des lands. De bronteksten zijn meestal Nederlands, soms Engels. Deze keer is het brief in het Duits, een taal die A. niet als werktaal vermeldt. Aarzelend gevraagd of ze misschien toch ook uit het Duits zou willen vertalen.

"Eigenlijk niet," zegt A., "maar stuur maar op. Goed voor m'n Duits."

Dat is een antwoord dat je normaliter elke professional zou afraden te geven, en dat A. (beslist een professional) waarschijnlijk ook niet vaak geeft. Maar ze heeft goed ingezien dat wij het wel kunnen waarderen. De situatie is:

Ze kent de klant zo goed dat ze de inhoud van de brief bij wijze van spreken zelf had kunnen bedenken.
Wij worden uit de brand geholpen - een nieuwe vertaler inzetten heeft zo z'n nadelen, zeker voor een kleine vertaling als deze.
A. weet dat wij weten dat zij een profi is, en het niet in haar cv vermelden van Duits als brontaal niet betekent dat ze niets van die taal begrijpt.
Het is de waarheid: het is goed voor haar Duits en het is alleen maar te prijzen als een vertaler beter in een taal wil worden.
Wij zijn niet gek: we kijken de vertaling zoals altijd na, en zijn extra alert op "false friends" - woorden die op elkaar lijken, maar iets anders betekenen, het grootste probleem bij vertalers die zowel uit het Duits als het Nederlands vertalen en in een van beide talen aanzienlijk beter zijn.

Het mag geen verrassing zijn dat de vertaling prima in orde was - het enige foutje dat we bij de redactie oppikten was zo bizar dat we het rustig op een geval van overconcentratie mogen houden.

Karel van het Reve kon zijn Tsjechische grammatica niet

2006-06-02T00:32:00.000+02:00

Liefhebbers van Karel van het Reve: klik hier (let op: het is een pdf). De ware liefhebber heeft alle boeken van VhR in huis, plus enkele gelegenheidsuitgaven, een reeks Hollands Maandbladen en misschien een map knipsels uit NRC en Parool, maar het allereerste nummer van Ščipčiki is wel erg obscuur. Maar het staat dus zomaar op Internet, misschien per ongeluk, dus grijp snel uw kans.

(Ščipčiki was de Leidse tegenhanger, en, vooruit, ook wel het voorbeeld, van onze Amsterdamse Bormotoesjka, die in 1988 was opgericht door de latere correspondent van de NOS in Moskou Geert Groot Koerkamp. Mijn belangrijkste bijdrage bestond uit het doen weergeven van Cyrillische tekens op de Mac in de bibliotheek, waarmee we toch maar mooi iets deden dat ze in Leiden niet konden. GGK kon - en kan waarschijnlijk nog - ongelooflijk snel typen. Daarom vond hij het niet nodig de knip- en plakmogelijkheden van de Mac te doorgronden. Als hij iets wilde veranderen gebruikte hij gewoon Backspace en begon opnieuw. Bormotoesjka werd later voortgezet als Peredatsja. Zouden er nog studententijdschriftjes bestaan, nu iedereen al zijn spinsels meteen op het Net kan gooien?)

Asterix in vertaling

2006-05-29T01:05:00.000+02:00

Over de vertalingen van Asterix, naar aanleiding van een post op Watterstaat, die een reactie is op het Communicatielog.

Matthijs schrijft in Watterstaat:

Ik moet eerlijk zeggen dat ik de quasi-Keltische of -Latijnse namen in de Nederlandse Asterix altijd voor zoete koek geslikt heb. Nu nog weet ik niet of ik er bij het lezen van een Franse Asterix zelf op gekomen zou zijn dat Petibonum een homofoon is van petit bonhomme (klein mannetje). Je moet dan bedenken dat een Franse lezer het accent op de laatste lettergreep legt en de uitgang -um als -om uitspreekt. Rhum (rum) wordt ook uitgesproken als ‘rom’, vandaar dat Babaorum (ook een plaatsnaam in de Asterix-strip) homofoon is met baba au rhum, wat de naam van een gebakje is.

Waarbij aangetekend moet worden dat de schrijver literair vertaler uit het Frans is. Mijn Frans is minder goed, maar ik ben waarschijnlijk wel een veel fanatiekere Asterix-lezer - sinds mijn achtste zo'n beetje, al een jaar of 32 zal er nauwelijks een jaar voorbij zijn gegaan waarin ik er geen heb herlezen. Des te vreemder is het dat ook ík zo lang al die namen voor zoete koek heb geslikt. Pas een jaar geleden bedacht ik plotseling dat je de klemtonen op de laatste lettergreep kunt leggen. En dan is het nog maar een kleine stap naar een Franse uitspraak en het herkennen van Petibonum.

En daarmee had ik meteen een oplossing voor een vraag die al die tijd gesluimerd heeft (of laten we zeggen: de laatste 25 van die 32 jaar): waarom zijn sommige namen wel "grappig" en andere niet? Die vraag is zó sluimerend geweest dat ik nooit op het idee was gekomen dat je hem zou kunnen oplossen. Karel van het Reve noemt dit verschijnsel in Zie onder Mozes prachtig "slome verbazing".

Het volgende verschijnsel, het vervolgens wél vinden van een oplossing, is ook door Karel van het Reve besproken - maar niet verklaard. Of om precies te zijn: het is besproken door de Russische formalistische literatuurcriticus Viktor Sjklovski, die in Nederland bekend is geworden dankzij Karel van het Reve. Deze legde onder meer in zijn inleiding op Sjklovski's De paardesprong (Haarlem 1982) netjes uit waarom de verklaring van Sjkovski niet klopte, zonder echter een alternatief te kunnen bedenken. Het gaat zo.

Volgens Sjklovski is kunst het resultaat van een ostranenie, een "vervreemding". In de uitleg van VhR:

...het zo voorstellen van een ding (door het in mootjes te hakken, door het een vreemde naam te geven, door het in een gekke kleur te schilderen, door het te verlangzamen, door het met iets onverwachts te vergelijken) dat de lezer, luisteraar, toeschouwer dat ding - waar hij in het gewone leven aan voorbijgaat, omdat hij er zozeer aan gewend is dat hij het niet meer opmerkt - opeens als nieuw en vreemd ervaart.

(Op.cit., p. 12-13.)

Mijn geval van het jarenlang niet en dan plotseling wel herkennen van een woordspeling doet denken aan een verhaal van Anton Tsjechov, Aantekenboekje. Een man leest al twintig jaar een uithangbord verkeerd, en dan plotseling goed. Sjklovski noemt dit voorval als voorbeeld van "vervreemding": het bord was op een dag op zijn kant tegen de muur gezet, de man moest nu zijn hoofd draaien om het te lezen, dwong zich dus het te lezen of hij het nog nooit gezien had... en las het nu zoals het bedoeld was.

Maar, merkt Van het Reve op: dat bord wordt in dat verhaal helemaal niet van de muur genomen. "Tsjechov schrijft alleen maar dat iemand jarenlang die tekst verkeerd leest en dan opeens goed." (Op.cit. p. 10).

Net als ik dus. Tsjechov geeft geen verklaring, Van het Reve geeft geen verklaring, Sjklovski geeft een onjuiste verklaring. Ik kan voor mezelf alleen maar als verklaring bedenken dat ik op een keer dacht: "Kom, laat ik eens proberen te begrijpen wat er grappig kan zijn aan Petibonum." Maar waarom ik die gedachte nooit eerder had gehad blijft onverklaard.

Nu de vraag: hoe erg is het dat je alleen met de nodige kennis van het Frans én een dosis geluk die woordspelingen kunt waarderen. Het stukje van Gerrit Jan op het Communicatielog gaat over het late inzicht van de vertalers:

Ongetwijfeld hebben de vertalers na een paar afleveringen al nattigheid gevoeld, toen diverse figuren met overduidelijk woordspelige namen opdoken. Maar toen was het al te laat: iedereen kende de namen. Ze hebben het maar zo gelaten, en zo mocht een hele generatie niet meegenieten van de woordspelingen op à bras raccourcis (in bokshouding) assurance tous risques (all-risk verzekering), baba au rhum (moskovisch gebakje met rum) en petit bonhomme (klein mannetje). Het moet een toenemende bron van gêne zijn geweest voor de vertalers, die in latere afleveringen schitterende staaltjes vakmanschap afleverden.

Niets aan toe te voegen, zo moet het helemaal gegaan zijn.

Ik zit er persoonlijk alleen in het geheel niet mee, en schaar me onder wat Gerrit Jan de dogmatics noemt - de liefhebbers die de nieuwe vertalingen van Asterix, waarin Petibonum Grootmocum heet, een culturele schande vinden. Die woordspelingen zijn een onbelangrijk detail, zoals ook de anachronismen niet het grappigste zijn. Het gaat 'm om de situaties, waar vaak zulke prachtige citaten bijhoren. Die wil ik niet verliezen, en met mij een hele generatie Asterix-lezers.

Sorry, maar het moet:

Ziener: ... Maar ook dat wist ik
Abraracourcix: Maar... hoe wist je dat allemaal?
Ziener: Ik ben ziener!

(Asterix en de ziener)

De intrigant: Heren! Mochten sommigen van u al geprofiteerd hebben van de naïveteit van Caesar, dan...
Caesar: NAÏEF? IK?

(Asterix en de intrigant)

Cleopatra: Voorproever! Proef voor!
Voorproever (in zichzelf): De smulpaap... Vier parels in wijnazijn.

(Asterix en Cleopatra)

Fondue-eters: De stok! De stok!
Fondue-eters: De zweep! De zweep!
Fondue-eters: In het meer! Met een gewicht aan zijn voeten!
Romein, tijdens orgie: Bah, frisse lucht, doe het raam dicht!

(Asterix en de Helvetiërs)

Ik zou er denk ik zo vijftig of zestig kunnen halen - en dat is onder mijn vrienden heel gewoon. Een van mijn favorieten is Asterix en het ijzeren schild, een meesterwerk wat mij betreft, niet alleen in de hilarische situaties. Tegen de eerste bladzijde, waarin het schild van Vercingetorix vijf keer van eigenaar wisselt, kan geen kunstzinnig-literaire strip op.

Wat noch in het Communicatielog, noch in Watterstaat ter sprake komt, en het heeft dan ook niets met vertalen of communicatie te maken: types als de intrigant zijn waarschijnlijk naar bekende personen getekend. Maar naar wie? Wij gaan het niet uitzoeken, en wachten tot op een dag het antwoord zich vanzelf aandient.

En de negers in Amerika dan?

2006-05-01T00:35:00.000+02:00

Russische moppen zijn verschrikkelijk leuk, als je ze begrijpt. Van de vele die ik heb gehoord begrijp ik er een paar. De kans is groot dat u de onderstaande niet zonder de nodige achtergrondkennis zou begrijpen, daarom probeer ik die eerst te geven.

Russen kunnen enigszins paranoïde zijn. Of laat ik zeggen dat ze minder snel dan West-Europeanen en Amerikanen geneigd zijn de intenties van hun gesprekspartner gunstig te duiden.
Wat er ook mis was in de Sovjet-Unie (en er was véél mis!) - de metro in Moskou reed. Hij reed zelfs geweldig. Razendsnel en zo frequent dat het niemand moeilijk viel om gedisciplineerd op de volgende metro te wachten als de vorige vol was gelopen. En voor de prijs hoefde je het ook niet te laten.
Een van de stokpaardjes van de Sovjet-propaganda waren de afschuwelijke vernederingen waaraan de armen onder het kapitalisme werden blootgesteld. En dan met name de negers in Amerika. In een documentaire van Aliona van der Horst zie je een Rus die disciplinair in een psychiatrische inrichting was opgesloten op de vraag hoe hij daar werd behandeld antwoorden: "Als een neger in Amerika". Erger kan het niet.

De mop is kort:

Amerikaan, in de metro tegen een Moskoviet: "Wat een geweldige metro!"
Moskoviet, van woede naar woorden zoekend: "... How about negroes in America!"

Opening van het eerste deel van de Cirkellijn (Kol'tsevaja linija), 1 januari 1950. Ik zou graag weten wie de lintknipper is. En de lintstrakhoudster.

Profi's

2006-04-29T14:19:00.000+02:00

Interviews met prominenten uit de showbizz lezen, terwijl je niets met die showbizz hebt. Katja Schuurman zag ik pas voor het eerst op de televisie toen ze vorig jaar Zomergast was. Ik dacht dat dat een mooie gelegenheid zou zijn het positieve beeld dat ik na jaren interviews lezen had opgebouwd bevestigd te zien. Dat viel dat een klein beetje tegen, maar het had erger gekund.

Meestal is de discrepantie veel groter. Wat Bassie en Adriaan op de televisie doen is verschrikkelijk. Maar enkele jaren geleden las ik met veel plezier een interview met hen in De Zaak. Het zal door het professionalisme komen dat ze tonen door hun zaken zo goed voor elkaar te hebben terwijl ze voor hun publiek die deprimerende rollen blijven spelen.

Ook een goede: René van Vooren, wijlen de "aangever" van de Mounties. Piet Bambergen mocht voortdurend grappen ten koste van hem maken, maar Van Vooren was eigenlijk de baas. Het maakte een interview dat ik ooit met hem las (ik weet niet meer waar) tot "dynamite stuff".

Aanleiding voor deze bespiegeling zijn Fanny en Alma in het Parool van vandaag. Ze ontfutselen Hans Kazàn de volgende uitspraak:

Mijn zoons krijgen wel eens mailtjes met: hé lekker stuk. Ik heb toch een beetje het imago van een nietszeggende gladjanus. Ik heb er nooit onder geleden maar ik vraag me wel eens af hoe het zou zijn om zulke fans te hebben.

Bij mij kan hij niet meer stuk, maar ik zou nog steeds geen show van hem willen zien.

Er zijn natuurlijk grenzen. Zo'n prominent moet ook een beetje respect tonen voor mensen die weinig met zijn werk hebben. Wie het als een persoonlijke belediging opvat als iemand niet van zijn werk houdt valt door de mand. Daarom is bijvoorbeeld André Rieu ook in interviews niet te genieten, hoe graag je hem ook zou willen bewonderen om zijn zakelijke en muzikale talent.

Heel erg is Joop Braakhekke. In interviews doet hij oliedomme politieke uitspraken en probeert hij rekeningen te vereffenen met iedereen die hem ooit heeft dwarsgezeten. Dat is al niet leuk. Maar onacceptabel is dat hij met enige regelmaat dronken op de televisie verschijnt. Dan toon je niet eens respect voor het publiek dat je gemaakt heeft.

Hans Kazàn (foto van de officiële website, dus ik hoop dat ik deze zo mag kopiëren)

Opscheppen

2006-04-23T00:13:00.000+02:00

Vertaler RvdK vraagt of Vertaalbureau.nl eigenlijk lid is van de ATA. Hiermee bedoelt hij niet, zoals u misschien zou denken als u de vertaalwereld een beetje kent, de American Translators Association (wat helemaal niet gek zou zijn, ook niet-Amerikanen kunnen er lid van worden, en ook voor vertaalbureaus bestaat er een lidmaatschapsvariant), maar de Association of Translation Agencies, een Nederlandse brancheorganisatie voor vertaalbureaus.

Wij zijn daar geen lid van. De reden is een beetje ingewikkeld. Laat ik om te beginnen een mop vertellen. Hij is vooral invoelbaar voor mannen, maar vrouwen die iets over mannen willen leren kunnen hem ook wel aan. Een man komt na een schipbreuk samen met Katja Schuurman op een onbewoond eiland terecht. Om een lang verhaal kort te maken: ze hebben de tijd van hun leven. Toch merkt Katja op een moment tekenen van onrust bij de man. "Wat is er toch, lieverd?" - "Ach..." - "Nee echt, kan ik iets voor je doen?" - "Nou, ja, eigenlijk... Zou je misschien dit pak aan willen trekken?" Zo gezegd, zo gedaan. Om het af te maken tekent de man Katja met wat houtskool een snorretje op. Hij slaat haar op de schouder en zegt: "Weet je met wie ik het tegenwoordig doe?"

Moraal: sommige ervaringen zijn niet compleet als we er niet met een soortgenoot, een peer over kunnen praten.

Stel nu dat je een eigen bedrijf hebt. Het loopt goed, prima eigenlijk. Het werk is interessant en redelijk afwisselend, de stress is houdbaar, niemand vertelt je wat je moet en je houdt er meer geld aan over dan je met jouw kennis en ervaring met een baan zou verdienen. Vrienden zouden zo met je willen ruilen. Toch voel je een zekere onrust. Wat is het probleem? Je ervaring van een eigen bedrijf hebben is niet compleet. Je kunt er met niemand echt over praten.

Ik denk dat dit een heel belangrijke reden is voor het bestaan van brancheorganisaties. Allemaal lotgenoten, die anders dan je vrienden en de papa's en mama's van de school van je dochters jouw verhaal kunnen appreciëren. Daar wil je af en toe eens lekker mee bijpraten.

Ik zie best het nut in van de doelstellingen die bijvoorbeeld de ATA heeft (belangenbehartiging, ondersteuning van de leden, kwaliteitsverbetering van de vertaalbranche), maar als je zakelijk kijkt is voor mijn bedrijf lid zijn niet beter dan geen lid zijn. Ik denk niet dat het klanten kost als je het ATA-logo niet op je website kan zetten.

Blijft over dat sociale aspect. Ik zou gewoon lid kunnen worden onder het mom van die officiële doelstellingen, het ATA-logo op de website kunnen zetten (je weet nooit natuurlijk) en naar die bijeenkomsten gaan. Lekker praten met vakgenoten. Onrust weer een tijdje weg.

Maar nu komt het. Ik denk dat ik niet moet toegeven aan die natuurlijke behoefte. Want geef ik er aan toe, dan ga ik opscheppen. Over onze omzet. Over onze interessante klanten. Over hoe we een op het eerste gezicht hopeloos project winstgevend maakten. En klagen natuurlijk, over personeel, stagiaires, klanten die er niets van begrijpen. Dat moet ik niet doen. Daarom kan ik beter geen lid worden.

Mijn vrouw denkt er net zo over. Die zou mij denk ik nog liever een week met Katja Schuurman naar een onbewoond eiland laten gaan.

Illarionov in Kommersant, IHT en NRC

2006-04-23T00:03:00.000+02:00

Het is maar een kleinigheidje, maar maar ik ben 40 en dan mag je je, vind ik, druk maken over kleinigheidjes. In de NRC van vandaag staat in het katern Opinie & Debat een stuk van Andrei Illarionov. Eronder staat dat een langere versie van het artikel eerder verscheen in de Russische krant Kommersant. Dat ergert me, omdat ik hetzelfde stuk al in de International Herald Tribune van 25 januari las. Ook daar stond onder dat het een verkorte versie van een originele publicatie uit de Kommersant was.

Die originele publicatie heb ik er nu maar bijgezocht: leest u Russisch, klik dan hier.

Wat ik al vermoedde is eenvoudig aan te tonen: het artikel in de NRC is een vertaling van het artikel in de IHT. De geschrapte zinnen en alinea's zijn precies dezelfde en (hoewel de zinsbouw in het Engels vrij dicht bij het Russisch is gebleven) uit het Engels vertaald - ook als je geen Russisch kent zie je het bijvoorbeeld aan de toegevoegde gedachtestreepjes.

Waarom ergert me dat zo?

De NRC doet het voorkomen of ze dat artikel zelf hebben ontdekt, samengevat en vertaald. Dat is een beetje geniepig. Wie door de krant bladert en misschien niet eens het hele stuk van Illarionov heeft gelezen ziet wél het cursieve Een langere versie van dit artikel verscheen eerder in de Russische krant 'Kommersant' en denkt ongeveer als volgt: "toch maar weer mooi de NRC, daar zijn ze echt geïnformeerd, houden zelfs Russisch kranten bij! En vertalen ze het (moeilijke taal, Russisch) en halen ze er ook nog eens de essentie uit (zo'n breedsprakige Rus, het origineel was natuurlijk drie keer zo lang als het nu is).

Daar komt bij dat dit een zogenaamde "sleeper" is, een stuk dat je rustig kunt laten liggen voor als je eens niets anders hebt. Blijkbaar was dat nu zover. Maar anders dan bij actuele artikelen heb je, lijkt me tenminste, bij sleepers de mogelijkheid je huiswerk nog eens na te kijken. De IHT had dit stuk snel verwerkt: het stond op 23 januari in de Kommersant en op 25 januari (dus minder dan twee dagen later, er is 8 uur tijdverschil tussen Moskou en New York) in de IHT. Dat kan van invloed zijn geweest op de kwaliteit van de samenvatting. De ongeveer 25% die uit het oorspronkelijke artikel is geschrapt is op een aantal punten best verhelderend. Je zou makkelijk een andere keuze kunnen maken. Maar de NRC volgt slaafs de Amerikaanse versie.

Behalve dan in de alinea over de G8-top in Sint-Petersburg, en ongeveer de helft van de alinea daarboven. Die staat noch in de Russische, noch in het Amerikaanse versie. Een paar fragmenten daaruit heb ik in het Engels en het Russisch op Internet terug kunnen vinden. Als er een versie in omloop is waarvan dit artikel wel als samenvatting mag gelden, is mijn ergernis over de slordige bronverwijzing er niet minder om. In het Studiehuis leer je het beter.

Valerie Schulte Nordholt kraakt raadsel vertaalmachine

2006-04-21T00:40:00.001+02:00

Lees dit eerst! Snel een vertaling met behulp van een vertaalmachine? Ga dan naar onze speciale pagina met links naar online vertaalmachines! Geïnteresseerd in achtergronden? Lees dan door.

Het raadsel van de 'vertaalmachines duits nederlands' (en vele andere talencombinaties), waarover ik eerder berichtte in mijn postings Vertaalmachines op de zoekmachine en Vertaalmachine Nederlands-Duits: 10 EUR, is opgelost. Scholiere Valerie Schulte Nordholt stuurde mij vlak voor Pasen twee e-mails met uitleg, verdiende daarmee 10 euro en gaf mij een mooie aanleiding voor een nieuwe bespiegeling.

De oplossing was simpeler dan ik dacht. Ik wist dat de Vertaalbureau.nl-site goed scoort op zoekreeksen met 'vertaalmachine', omdat ik daar af en toe over had geschreven in nieuwsitems. Wat ik niet wist, was dat dit echt een populaire zoekterm is. Ik dacht dat het een beetje flauw woord was, een grappige manier van zeggen door vertalers die weten dat computervertaling in het Engels machine translation heet. Dat is het trouwens misschien ook allemaal, en het kan de reden zijn waarom we er al binnen een paar weken pagina 1 op Google mee waren - ik ben een van de weinige webredacteuren die het zo vaak gebruikt.

Dat neemt niet weg dat 'vertaalmachine' en combinaties daarmee ontzaglijk veel gegoogled worden. Misschien veel minder dan 'computervertaling', 'vertaalcomputer' etc., maar nog altijd veel meer dan 'vertaalbureau' of zelfs 'vertaling'. (Een verbazingwekkend aantal mensen gebruikt Google als woordenboek door reeksen als 'vertaling Engels [moeilijk woord]' in te typen.)

Nu Valerie. Zij schrijft:

Die zoekterm is zo populair, omdat leerlingen die Duits hebben, en dan een Duitse tekst moeten vertalen, dat gewoon doen via een vertaalmachine. Ook al werkt zo'n vertaalmachine niet zo goed, je kunt meestal wel de zin er nog uit opmaken, daarvoor zocht ik dus ook. En voor andere talen is het hetzelfde, iedereen denkt er makkelijk vanaf te zijn door zo'n tekst door een machine te halen, in plaats van het woordenboek te gebruiken. Bijvoorbeeld als je voor Duits een artikel van internet moet samenvatten, of een tekst moet vertalen omdat je strafwerk hebt. Met zo'n machine gaat het gewoon veel sneller!

Dat er veel zoekers vanuit onderwijsinstellingen kwamen (en op schooluren) had ik al gezien in de Nedstat-cijfers. Maar ik had nog de mogelijkheid van een of andere basiscursus internetgebruik opengehouden. Maar zo simpel is het dus. De grootste verrassing is voor mij wel dat scholieren het woord 'vertaalmachine' blijkbaar heel gewoon vinden.

Dan de kwestie: waarom pikte een week lang niemand die 10 euro op die voor het antwoord klaar lagen? Valeries verklaring is weer heel eenvoudig:

Ik denk trouwens dat de meeste leerlingen te lui zijn om zo'n berichtje te sturen, en gewoon die vertaalmachine willen vinden om hun huiswerk zo snel mogelijk af te krijgen.

Tja... dat is misschien zo. Maar met dit deel van haar antwoord ben ik niet 100% tevreden. Er spelen denk ik meer dingen:

Het gevoel betrapt te zijn. De meeste mensen weten intussen wel dat websurfen géén anonieme bezigheid is. Maar we vinden het prettiger dat te vergeten. Kom je dan op een pagina die zegt: jij bent de zoveelste die hier op dat en dat zoekwoord komt, dan sta je een beetje in je hemd. Snel doorsurfen naar een plaats waar ze niet zo moeilijk doen.
Aanbiedingen om makkelijk geld te verdienen vertrouwen we niet. Overigens zijn we daar wel selectief bij: veel mensen doen aan loterijen mee, terwijl daar meer geld bij verloren dan gewonnen wordt. Misschien gaat er een knopje om als het mogelijk te verdienen bedrag groot genoeg wordt.
Moeite om je eigen voordeel in te zien. Wij zien het dagelijks als vertalers een vertaling niet aannemen omdat die op het eerste gezicht te groot of te moeilijk lijkt. Bedenk hierbij dat je heel vaak verrast wordt, moet improviseren, en er uiteindelijk beter uitkomt dan je had durven hopen. Het komt zelden voor dat je bij het zien van een tentamen meteen denkt: daar ga ik op scoren. Maar toch ga je door, je hebt geen keus. En het resultaat valt eigenlijk heel erg mee. Maar heb je wel de mogelijkheid om je na een verrassing terug te trekken, dan doen de meeste mensen dat - en missen hun voordeel. Even rekenen, even nadenken en ze hadden het op dat moment binnen kunnen halen.

Dat laatste deed Valerie, en het is aardig om in Nedstat (betrapt!) te zien dat ze eerst een kwartiertje door dit weblog browste. Toen ze, ik denk terecht, had vastgesteld dat ik geen psychopaat ben, hoefde ze alleen nog maar dat mailtje te schrijven om het geld binnen te halen.

Hoeveel slimmer is Valerie dan de rest? Mij bevalt het dat ze een voordeel zag toen het zich voordeed, maar er vervolgens niet verdwaasd op af rende. Dat lezen van mijn andere posts was een staaltje van due diligence waar velen een voorbeeld aan kunnen nemen. Nu misschien een domme vraag van mijn kant: is ze familie van de scherpzinnige historicus en Amerika-kenner J.W. Schulte Nordholt?

Vertaalmachine Nederlands Duits: 10 EUR

2006-04-09T21:59:00.000+02:00

Lees dit eerst! Snel een vertaling met behulp van een vertaalmachine? Ga naar onze speciale pagina met links naar online vertaalmachines!

Goed. Mijn vorige post over dit onderwerp heeft weinig opgeleverd. Nou was die nogal lang, en ja, waarom zou je ook meewerken...

Daarom bij deze een goede reden om wel mee te werken. Wie hier is gekomen door te hebben gezocht op vertaalmachine nederlands duits, vertaalmachine duits nederlands, vertaalmachine nederlands-engels of desnoods gewoon vertaalmachines, en mij een verklaring kan geven waarom ik hier zo verschrikkelijk veel bezoekers op krijg, méér dan op veel relevantere keywords, KAN PROBLEEMLOOS 10 EUR VERDIENEN.

Stuur mij een mailtje met je uitleg. Als het om een of andere internetcursus gaat (wat ik denk, maar misschien zit ik er helemaal naast), stuur dan een link of een exemplaar mee. Is de reden heel anders, geef dan een uitleg die ik aannemelijk vind. Stuur je gironummer mee, dan maak ik het bedrag per omgaande over.

10 EUR voor 5 minuten werk - ik verdien minder. Let wel: je moet de eerste zijn die met de verklaring komt. Maar zodra ik een goede verklaring gelezen heb, zal ik deze post aanpassen. Dus lees je NIET dat de prijs al uitgekeerd is, dan is de kans groot dat ik nog geen goede verklaring heb ontvangen.

Update 12 april Ongelooflijk maar waar: de prijs is NOG NIET UITGEKEERD! Hoewel er sinds het plaatsen van dit bericht alweer een paar honderd bezoekers zijn gekomen die op Google de betreffende zoekreeks gebruikten, en ook deze pagina hebben gezien, nam niemand de moeite even snel 10 euro's te incasseren. Het kan dus nog! No strings attached!

Update 14 april EINDELIJK: we hebben een winnaar! Ik post de verklaring zo snel mogelijk. Je mag nog reageren natuurlijk, maar niet meer voor geld.

Update 21 april Nu pas gepost: Valerie Schulte Nordholt kraakt raadsel vertaalmachine. Take it away, Val.

Vertaalmachines op de zoekmachine

2006-04-01T16:24:00.000+02:00

Lees dit eerst! Snel een vertaling met behulp van een vertaalmachine? Ga naar onze speciale pagina met links naar online vertaalmachines!

Update: Naar aanleiding van onze post Snel geld verdienen met 'vertaalmachine duits-nederlands'?, een follow-up op deze post, kregen wij een verklaring van Valerie Schulte Nordholt.

De lezer die hier via het Nieuws-item over computervertaling van poëzie komt voelde ongetwijfeld al nattigheid. Het is dan ook helemaal nep: de "vertaling" van de Poesjkin-kraker was het beroemde trojka-hier-trojka-daar van Drs. P. - ongetwijfeld de grootste weggever, of zouden er jongere lezers zijn die dit niet herkennen? -, terwijl de variant op C. Buddingh' van Riekus Waskowsky is. De namen en instellingen zijn verzonnen en doorzichtige, flauwe grappen ("Vaskovski" zou de transcriptie van de Russische vorm van de Poolse naam Waskowsky zijn). Een 1 april-grap op de website moet niet te subtiel zijn, dacht ik.

Geslaagde grap of niet, ik vond het om verschillende redenen leuk om dit stukje te schrijven.

Ten eerste is het idee ook weer niet zo heel idioot. Ik denk zelfs dat er tegen mijn hoofdargument weinig in te brengen is: het domein is specifiek genoeg, juist omdat poëzie begrijpelijk moet zijn voor een publiek met weinig voorkennis. (Uiteraard sluiten we de gedichten die we zelf niet begrijpen uit van deelname.) Je kan dingen interpreteren volgens de meest voor de hand liggende betekenis. Dat is bij het vertaalwerk dat wij dagelijks verrichten en als makkelijker geldt dan het vertalen van poëzie zelden het geval.

Als het kon, zou het ook ongeveer werken zoals op de beschreven manier: veel voorbeeldzinnen (door mensen vertaald en oorspronkelijk werk), regels om het grammaticaal te laten kloppen, forse woordenboeken en eentalige rijmwoordenboeken. Natuurlijk zouden de vertalingen niet zo goed worden als goede menselijke vertalingen, maar er zijn ook heel veel slechte menselijke vertalingen.

(Ik denk daar net zo over als Kevin Knight, die ik citeer in het nieuwsitem Hoop voor computervertaling?. Daarom is Vertaalbureau.nl nog steeds actief, ook nu iedereen via internet een vertaler in de taal naar zijn keuze kan vinden: we hebben een dagtaak aan het zoeken van mensen die goed zijn in hun vak.)

En, het is al vaker gezegd: computervertalingen kunnen ongewild al een soort poëzie produceren. Onbedoelde, willekeurige treffers, maar treffers niettemin. Met die twee dingen samen (dus databases met eindeloos veel voorbeelden en een rules-based component in het programma die willy-nilly poëzie schrijft) komt de computer een eind, zij het lang niet zo ver als een goede echte vertaler.

De tweede reden om dit stukje te schrijven was raadselachtige websitestatistiek. Dat zit zo. Onze Vertaalbureau.nl-website wordt met grote regelmaat bezocht door mensen die via diverse zoekmachines (en vanaf diverse IP-nummers) op keywords als 'vertaalmachine duits - nederlands' hebben gezocht. Dus MET dat streepje, vrij uniek voor zoekers! Soms wordt het weggelaten, soms staat er een slash. Soms staat er in plaats van Duits Engels. Al die varianten - neem van me aan dat er voldoende systeem in zit om toeval uit te sluiten - zijn samen goed voor een 15-20% van de pageviews. Ik heb het idee dat deze bezoekers iets moeten uitvinden in het kader van een of andere cursus - ze komen relatief vaak van onderwijsinstellingen. Maar ik kom er niet achter hoe het precies zit, want ze zorgen nooit voor wat in de internetmarketing een 'conversie' heet: een bepaald, meetbaar, gewenst gedrag, zoals bij ons het invullen van het offerteformulier of het sturen van een e-mail.

Was u dus via zo'n zoekopdracht helemaal hier terechtgekomen: stuur mij een berichtje (wouter@vertaalbureau.nl). Bij voorbaat dank!

Vertaal dit: ... from adultery to zoology

2006-03-22T15:43:00.000+01:00

De Amerikaanse journalist H.L. Mencken (1880-1956), in mijn Oxford Dictionary of Quotations vertegenwoordigd met de klassiekers

Puritanism. The haunting fear that someone, somewhere, may be happy.

Conscience: the inner voice which warns us that someone may be looking.

wordt door Alistair Cooke aangehaald terwijl hij commentaar geeft op de slordige kopij die hij binnenkrijgt:

The older I get the more I admire and crave competence, just simple competence, in any field from adultery to zoology.

Alistair Cooke, 'George Abbot', in Memories of the Great and the Good (Londen 1999), p. 193.

Russische Bibliotheek bij Kruidvat? Hoedt u voor namaak!

2006-03-14T23:30:00.000+01:00

Voor de zekerheid: er is maar één Russische Bibliotheek, en dat is de geweldige, unieke, monumentale uitgave van Van Oorschot, waaraan grote vertalers als Aleida Schot, Charles B. Timmer, Tom Eekman en Karel van het Reve hun bijdrage leverden. Overigens bijna onbezoldigd: Van het Reve schrijft dat hij het bedrag dat hij voor zijn Toergenjev-vertalingen ontving volledig aan een secretaresse zou zijn kwijtgeweest als in plaats van zijn vrouw een secretaresse ze zou hebben uitgetypt. Zo'n project was het. En iedereen die zich wel eens te buiten gaat aan een skivakantie hoeft niet meer te doen dan zo'n skivakantie over te slaan om het resultaat in huis te kunnen krijgen.

Wat durven nu de mensenvrienden van het Kruidvat? Ze durven een serie inferieure vertalingen van klassieke (en minder klassieke, daarover zodadelijk) Russische schrijvers uit te geven onder de naam... Russische Bibliotheek. Daar is over nagedacht. Ongetwijfeld is die naam onbeschermd, en niet te beschermen, want te algemeen. Maar een groot bedrijf zou het toch niet nodig moeten hebben om zo schaamteloos mee te liften op een zorgvuldig opgebouwde naamsbekendheid. Ik mijd deze keten voortaan, en hoop dat iedereen die goede vertalingen én eerlijk ondernemerschap een warm hart toedraagt hetzelfde doet.

Een ding is raadselachtig. In de reeks zijn vertalingen opgenomen van Poesjkin, Gogol, Toergenjev, Dostojevski, Tostoj, Tsjechov, Gorki en... Maximov. Who the hell is Maximov? Wel, Vladimir Jemeljanovitsj Maksimov werd in 1930 geboren, stierf in 1996 en kan bij echte kenners van de Russische geschiedenis van de twintigste eeuw (zo'n kenner ben ik niet) bekend zijn als dissident, is misschien ook wel een goede schrijver, maar hoort absoluut niet in een rijtje van klassieken thuis (Gorki eigenlijk ook niet, maar die is tenminste nog bekend). Nog merkwaardiger is dat de vertaling van Karantin is gemaakt door Arthur Langeveld, die van een heel ander kaliber is dan een goedwillende amateur als S. van Praag - anders dan Van Praag indertijd kent hij echt Russisch, bijvoorbeeld. Wat doet Langeveld in dit gezelschap? Heeft hij toestemming gegeven voor het gebruik van zijn vertaling (oorspronkelijk gepubliceerd in 1975)? Wist hij dat het om een broddelreeks zou waarmee het Kruidvat een middelvinger op zou steken naar de uitgeverij die net zijn alom geprezen vertaling van de Broers Karamazov van Dostojevski in de winkels heeft gebracht? Of heeft hij een naamgenoot?

Uit de echte Russische Bibliotheek. Klik hier voor meer informatie. Dit deel (968 blz) kost slechts 45 EUR... Voor de "meer dan 3000 pagina's" die het Kruidvat ten onrechte van de vergetelheid redde betaalt u bijna 5 EUR meer!

Lolita in het Chinees

2006-01-20T17:30:00.000+01:00

Slecht nieuws, de complete Chinese vertaling van Lolita? Wat ik treffend vind aan het artikel in China View is de opeenstapeling van fouten in de korte samenvatting van het boek:

Lolita, first published in 1955 in Paris, tells the story of a middle-aged man, who falls in love with a 12-year-old girl and marries her sick, widowed mother to satisfy his erotic desires. Hemolests the girl in a Riviera hotel while she's asleep, she wakens and he runs into the traffic and dies.

Het is duidelijk dat de schrijver van het bericht het boek niet gelezen heeft, althans niet in de mij bekende versie. Maar zelfs als je het van een ander hebt, hoe verhaspel je het dan zo? Ik kan verschillende verklaringen bedenken, maar alle nogal onbevredigend:

Schrijver heeft iemand gebeld die het boek heeft gelezen (in het Engels, of in een eerdere, ingekorte Chinese vertaling). Die heeft een wat te uitgebreide samenvatting gegeven, die door de schrijver onjuist is samengevat.
De flaptekstschrijver heeft er een zootje van gemaakt door het boek niet zorgvuldig te lezen en daardoor bijvoorbeeld mannen en vrouwen door elkaar te halen.
Het hierboven geciteerde is onjuist vertaald uit het Chinees.

Typisch zo'n zaak die nooit tot de bodem uitgezocht zal worden.